Kazakçanın alıntı sözler sözlüklerinde Arapça-Farsça kaynaklı gösterilen sözlerin kökenlerinde düzeltme önerileri

Abstract

Her dilin söz hazinesi, kendi temel söz varlığı ile alıntı sözlerden oluşur. Başka dilden söz almayan dil yok denilebilir. Dünyada varlığını sürdüren çeşitli dillerde konuşan halklar, uluslararası ilişkiler bağlamında birbirleriyle söz alışverişinde de bulunur. Kazakçaya giren alıntı sözler arasında en büyük payı, İslam dini dolayısıyla Arapça ve komşuluk dolayısıyla Farsça sözler oluşturur. Bu sözlerin dilde kullanılması bir yana bilimsel olarak ele alınışı düzeltilmesi gereken bir problemi teşkil etmektedir. Kazakçaya Arapça ve Farsçadan giren alıntı sözlerle ilgili üç temel çalışma, L.Z. Rüstemov’un Arab-İyran Kirme Sözderiniŋ QazaqşaOrısşa Tüsindirme Sözdigi (1989) adlı eseri, G. Mamırbekova’nın Qazaq Tilindegi Arab, Parsı Sözderiniŋ Tüsindirme Sözdigi (2017) ve 2020 yılında Ahmet Baytursınulı Dil Bilimi Enstitüsü tarafından Malbaqov, Seyitbekova ve Paşan’a hazırlatılan Kiril jäne Latın Grafikalarında Kirme Arab-Parsı Sözderiniŋ Tüsindirme Sözdigi adlı sözlüklerdir. Ancak bu çalışmalarda Eski Türkçeden beri kullanılagelen kimi Türkçe kökenli sözler, Arapça ya da Farsça kaynaklı olarak gösterilmiştir. Çalışmamızda bu yanlış köken bilgilerini düzeltmek amaçlanmıştır. Örneklemek gerekirse: өбу (öbüw) “sevmek; öpmek” sözü, hem Rüstemov’un hem de Mamırbekova’nın sözlüğünde Arapça حب) ḥubb) “sevgi” sözünden getirilir. Ancak bu söz, Eski Türkçeden beri kullanılan belli ki ses taklidi bir köke sahiptir. Eski Uygurca İyi ve Kötü Prens Öyküsü’nde ikki kadaş esen tükel kavışıp öpişti kuçuştı; Dîvânu Lugâti’t-Türk’te taşıġ ısrumasa öpmiş kerek (...) mün öpdi (...) öpüm, öpüş, öpüşdi biçimlerinde geçer. Bu sözün Eski Türkçe öp- “öpmek, yudumlamak” eyleminden geldiği anlaşılmaktadır. Arapçadaki sözün ad soylu olduğu, Kazakçadaki sözün ise bir fiil olduğu da göz önünde bulundurulmalıdır. Bunun gibi yaklaşık 100 söz, çalışmamızda ele alınarak köken bilgilerinde (etimolojilerinde) düzeltme önerilerinde bulunulmuştur

The vocabulary of each language consists of its own basic vocabulary and borrowed words. It can be said that there is no language that doesn’t include words from another language. Peoples who speak various languages that exist in the world also exchange words with each other in the context of international relations. Among the quotations in Kazakh, the largest share is composed of Arabic words due to the religion of Islam and Persian words due to neighborliness. Apart from the use of these words in the language, their scientific handling constitutes a problem that needs to be corrected. Three main studies on quotations from Arabic and Persian into Kazakh were written by L.Z. Rüstemov’s Arab-İyran Kirme Sözderiniŋ Qazaqşa-Orısşa Tüsindirme Sözdigi (1989), G. Mamırbekova's Qazaq Tilindegi Arab, Parsı Sözderiniŋ Tüsindirme Sözdigi (2017) and Ahmet Baitursynuly Institute of Linguistics in 2020 by Malbaqov, Seyitbekova and Pashan. These are the dictionaries called Kiril jäne Latın Grafikalarında Kirme Arab-Parsı Sözderiniŋ Tüsindirme Sözdigi. However, in these studies, some Turkic-origin words, which have been used since Old Turkish, are shown as Arabic or Persian. In our study, it was aimed to correct this wrong origin information. For example: The word өбу (öbüw) “to love; to kiss” is brought from the Arabic word حب) ḥubb) “love” in both Rustamov's and Mamırbekova's dictionary. However, this word obviously has an imitation root, which has been used since Old Turkish. In the Old Uighur Tale of the Good and the Bad Prince, ikki kadaş esen tükel kavışıp öpişti kuçuştı; In Dîvânu Lugâti't-Türk, taşıġ ısrumasa öpmiş kerek (...) mün öpdi (...) öpüm, öpüş, öpüşdi. It is understood that this word comes from the Old Turkic verb öp- “to kiss, to sip”. It should also be taken into account that the word in Arabic is a noun, and the word in Kazakh is a verb. About 100 words like this have been handled in our study and suggestions have been made for corrections in their etymology.