Temsilden deneyime modern ve postmodern sanatta mekânın kurgulanışı

Abstract

Bu çalışma, modernizmden postmodernizme uzanan tarihsel süreçte, sanatta mekân kavramının geçirdiği yapısal ve ontolojik dönüşümü incelemektedir. Araştırma, mekânın "temsil edilen" statik ve nesnel bir fondan, "deneyimlenen", "kurgulanan" ve izleyicinin katılımıyla tamamlanan dinamik bir yapıya evrilme sürecini kuramsal bir çerçevede temellendirmeyi amaçlamaktadır. Tezde öncelikle felsefe ve sanat tarihindeki mekân algısı ele alınmış; Rönesans’tan 20. yüzyıla kadar hâkim olan tekil ve merkezi perspektif anlayışının modernizmle birlikte nasıl sarsıldığı tartışılmıştır. Empresyonizmle birlikte başlayan, Kübizm ile devam eden parçalanma ve çoklu görme biçimleri ile Soyut Sanat’ın mekânı dış dünyanın taklidi olmaktan çıkarıp biçimsel özerkliğe kavuşturması, modernizmin görsel ve nesnel mekân kurgusu bağlamında irdelenmiştir. Bu dönemde mekân, ağırlıklı olarak estetik mesafenin korunduğu bir düzenleme alanı olarak varlığını sürdürmüştür. Çalışmanın ikinci eksenini ise 1960’lar sonrası postmodern kırılma oluşturmaktadır. Minimalizm ve Kavramsal Sanat ile başlayan süreçte mekânın nötrleşmesi ve bir "arka plan" olmaktan çıkıp düşünsel bir problem alanına dönüşmesi incelenmiştir. Yerleştirme (Enstalasyon) ve Performans Sanatı gibi pratiklerle birlikte mekânın, izleyicinin bedensel varlığı ve sürece dahil oluşuyla anlam kazanan bir deneyim alanına dönüştüğü ortaya konmuştur. Dijital teknolojilerin ve sanal gerçekliğin etkisiyle fiziksel sınırların aşıldığı, mekânın bedensel ve teknolojik ağların kesişiminde yeniden üretildiği güncel pratikler analiz edilmiştir Sonuç olarak bu tez; mekânın görsel bir temsilden, öznel bir bakış açısıyla bedensel ve ilişkisel bir sürece dönüşümünü sorunsallaştırarak, bu evrimin sanatsal üretim biçimlerini ve izleyici konumunu nasıl köklü bir biçimde değiştirdiğini ortaya koymaktadır.

This study examines the structural and ontological transformation of the concept of space in art throughout the historical process from modernism to postmodernism. The research aims to theoretically ground the evolution of space from a "represented," static, and objective background to a "experienced," "constructed," and dynamic structure completed through the participation of the viewer. Initially, the thesis addresses the perception of space in philosophy and art history, discussing how the dominant singular and central perspective from the Renaissance to the 20th century was challenged with modernism. This study examines the fragmentation and multiplicity of vision originating in Impressionism and persisting through Cubism—as well as Abstract Art’s shifting of space from mimetic representation to formal autonomy—within the context of modernism’s visual and objective spatial configuration. During this period, space mainly existed as a field of arrangement where aesthetic distance was maintained. The second axis of the study is the postmodern rupture after the 1960s. In this process, beginning with Minimalism and Conceptual Art, the neutralization of space and its shift from a mere "background" to a conceptual problem area are analyzed. It is demonstrated that with practices such as Installation and Performance Art, space is transformed into a realm of experience that gains meaning through the bodily presence of the viewer and their inclusion in the process. With the influence of digital technologies and virtual reality, contemporary practices illustrate how physical boundaries are transcended, and space is reproduced at the intersection of bodily and technological networks. In conclusion, this thesis problematizes the transformation of space from a visual representation to a bodily and relational process from a subjective perspective, revealing how this evolution has profoundly altered artistic production methods and the position of the viewer.