Afet yönetimi ve geleneksel ekolojik bilginin bütünleşmesi: Sındırgı incelemesi

Abstract

Afetler, insan yaşamının ayrılmaz bir parçası olup bireyler bu durumlarla başa çıkmak zorundadır. Toplumlar, afetlerle mücadele için çeşitli yöntemler geliştirmektedir. Kırsal alanlarda yaşayan izole topluluklar, doğayla sürekli ilişkileri sonucunda kuşaklar boyunca aktardıkları pratik, bilgi ve inançlarla hayatta kalmaktadır. Literatürde geleneksel ekolojik bilgi (GEB) olarak adlandırılan bu birikimler, afet yönetiminde de kullanılabilmektedir ancak kullanım süreci diğer alanlara göre daha geç ve yavaştır. Bu çalışmanın amacı, GEB’in afetlerdeki varlığını ortaya koymak, bütünleşik afet yönetimindeki yerini açıklamak ve modern teknolojilerle entegre edilerek alternatif bir yaklaşım olarak değerlendirilebileceğini göstermektir. Bu doğrultuda, afet geçmişine sahip Balıkesir’in Sındırgı ilçesindeki 11 kırsal mahallede yarı yapılandırılmış görüşme yapılmıştır. Elde edilen veriler MAXQDA 2024 programında analiz edilerek kod, alt tema ve temalar elde edilmiştir. Çalışma bulguları, katılımcıların ifadeleri doğrultusunda GEB’in kırsal yaşamda çok yönlü bir işleve sahip olduğunu ve afetlerle mücadele süreçlerinde etkin bir araç olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır. Depremlerde dayanıklılığı artırmak için sağlam zeminler tercih etmeleri ve evler inşa etmeleri, sığınak olarak ambarları kullanmaları, hayvan davranışlarını erken uyarı göstergesi olarak değerlendirmeleri GEB’in afetlerle kullanımına ilişkin bazı örneklerdir. Bunun yanı sıra, tarımsal üretim süreçlerinde, ayın hareketleri, karınca faaliyetleri veya mevsimler ipuçlarını gözlemlemeleri gibi pek çok GEB’in varlığından söz etmek mümkündür. Sonuç olarak, bulgular ve literatür arasında benzerlikler bulunduğu; bahsi geçen GEB’lerin afet yönetimi döngüsündeki aşamaları desteklediğini göstermektedir. Bu GEB’lerin sürdürülebilirliğinin sağlanması adına yazılı ve resmi kaynaklarla korunması ve afet yönetimine entegre edilmesi önem taşımaktadır. Ayrıca çalışma her ne kadar kırsal alanlara odaklansa da afet maruziyeti yüksek olan kentsel alanlarda da GEB’in nasıl kullanıldığı ve afet süreçlerine hangi katkıları sunduğunun sistematik bir biçimde araştırılması değerlidir.

Disasters are an inseparable part of human life, and individuals must cope with them. Societies develop various strategies to respond to such events. Isolated rural communities survive by relying on practices, knowledge, and beliefs transmitted across generations through continuous interaction with nature. This accumulated knowledge, known in the literature as traditional ecological knowledge (TEK), can also be applied in disaster management, although its adoption in this field is slower compared to other areas. This study aims to reveal the presence of TEK in disasters, clarify its role in integrated disaster management, and examine its potential as an alternative approach when combined with modern technologies. To this end, semi-structured interviews were conducted in 11 rural neighborhoods of Sındırgı, Balıkesir, a region with a history of disasters. The collected data were analyzed using MAXQDA 2024, resulting in the identification of codes, sub-themes, and themes. Findings indicate that TEK serves multiple functions in rural life and acts as an effective tool in disaster response. Examples include selecting solid ground and constructing resilient houses to enhance earthquake resistance, using barns as shelters, and interpreting animal behavior as an early warning indicator. TEK also informs agricultural practices, such as monitoring lunar cycles, ant activity, or seasonal cues. Overall, the results align with the literature, showing that TEK supports various stages of the disaster management cycle. Preserving this knowledge through written and official sources and integrating it into disaster management is essential for its sustainability. While this study focuses on rural areas, it is also important to systematically investigate how TEK is applied in urban areas with high disaster exposure and what contributions it may provide to disaster response processes.