Salt liberal iktisat anlayışının vergilendirmeye bakış açısı: Vergi adaleti üzerine bir değerlendirme

Abstract

Kapitalizmin kavramsal olarak ortaya çıkışı Batılı toplumlarda feodal yönetim anlayışının sona ermesinden sonra olmuştur. Kelime kökeni olarak “Capital” den yani “sermaye” kelimesinden türemiş olan kapitalizmin; sermayeye dayalı veya sermaye sahiplerinin üstünlüğünün kabul gördüğü ekonomik, siyasi ve sosyal düzen kurgusunu temsil ettiği ifade edilebilir. Başka bir ifadeyle, toplumlardaki zengin ve yoksul ayırımının keskin olduğu, ekonomik, siyasi ve sosyal yönlerden her türlü avantajın toplumu oluşturan zengin kesimin lehine olduğu ve bu kesimin ayrıcalıklı kabul edildiği bir sistemi belirtmektedir. Kollektivistliğin yerini bireyselciliğe bıraktığı, özgürlük ve özel mülkiyet kavramlarının “sermaye” sahiplerinin yararına dizayn edildiği ve akılcılığı hedefleyen bir kurumsallaşma düzenini sağladığı söylenebilir. Liberal iktisat anlayışı da bu özellikleri koruyan ve geliştirmeye çalışan bir iktisadi düzen anlayışı olarak diğer bir ifadeyle kapitalizmin bir ürünü olarak algılanabilir. İktisadi bir düşünce akımı olan ve temelinin François Quesnay tarafından “Klasik İktisat Okulu” ile atıldığı bilinen liberal veya klasik iktisat öğretisi; piyasa temelli ve devlet tarafından herhangi bir kısıtlamanın ve müdahalenin kabul görmediği bir akım olarak iktisat tarihindeki yerini almıştır. Bireysel iktisadi faydanın toplumsal iktisadi faydaya tercih edildiği, rasyonel bireyciliğin merkeze oturtulduğu ve özel mülkiyet hakkı ve teşebbüs özgürlüğü kavramlarının temel ilkeler olarak benimsendiği liberal iktisat anlayışının dünya ekonomisinde yayılmasını ve benimsenmesini ise klasik iktisadi düşünürlerden Adam Smith sağlamıştır. Smith 1776 yılında “milletlerin zenginliği” isimli kitabıyla liberal iktisadi öğretinin kuramsal ve ilkesel çerçevesini çizmiştir. Kuramsal yaklaşımında devletin piyasaya asli görevleri olan savunma, güvenlik ve adalet fonksiyonları dışında müdahale etmemesi gerektiğini, devletin regülatif rolünün asla kabul edilemeyeceğini vurgulamıştır. Dolayısıyla devlet bu hizmetler dışında herhangi bir harcamada bulunmayacak ve bu nedenle de piyasadan vergi talep edemeyecektir. Devletin asli ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için de piyasan az bir vergi talep etmesi meşru kabul edilmiştir. Piyasadan az alınacak olan verginin nasıl ve hangi koşullarda alınması gerektiğine dair olarak “vergilendirme ilkelerini” ve bunların bir parçası olan “ödeme gücü yaklaşımı”nı öne sürmüştür. Bu iktisadi anlayış dünya genelinde 1929 yılına kadar çeşitli biçimlerde uygulanagelmiştir. 1929 yılında dünyada yaşanan büyük buhran, liberla iktisadi felsefenin sorgulanmasına ve yeni bir iktisadi anlayış arayışının ortaya çıkmasına sebep olmuştur. 1929 bunalımı ile birlikte liberal iktisat anlayışı çökmüş, yerini John Maynard Keynes tarafından modellenen “Keynesçi İktisat Anlayışı”na bırakmıştır. Keynesyen düşünce ile birlikte hem devletin piyasa içerisindeki rolü hem de bunun bir kısmını oluşturan vergilendirme anlayışına ilişkin düşünceler ciddi anlamda değişikliğe uğramıştır. Vergilendirmeye karşı bakış açısı ve dolayısıyla vergi adaletini sağlama biçimleri hususlarında değişikliklerin yaşandığı ve bir daha asla salt liberal politikaların benimsenemeyeceği düzen böylelikle kurulmuş olmaktadır. Bu çalışmada liberal iktisadi öğretinin vergilendirme anlamında bakış açısı ve vergi adaletini tesis etmedeki temel ilkeleri ile birlikte salt liberal iktisadi anlayışının yıkılmasından sonra vergilendirmeye karşı ve vergi adaletini tesis etmeye ilişkin bakış açıları karşılaştırmalı olarak ele alınarak bir sentez sunulmaya çalışılmaktadır.