Şuradan saltanata: Dört halifeden Muaviye ve Yezid’ e iktidarın dönüşümü

Abstract

Erken İslam tarihinde iktidarın dönüşümü, Dört Halife döneminden başlayarak Muaviye ve Yezid dönemine uzanan süreçte ele alınmakta ve İslam siyasal düşüncesinde otorite anlayışının geçirdiği yapısal değişim incelenmektedir. Araştırma, iktidarın meşruiyet temelleri ile yönetim biçimlerinin dönüşümünü hem kuramsal hem de tarihsel bir perspektiften bütüncül biçimde değerlendirmektedir. Bu bağlamda, erken İslam toplumunda siyasal karar süreçlerinde belirleyici olan şura ilkesinin rolü, Dört Halife dönemi ve Emevi yönetimi üzerine yapılan modern araştırmalar ışığında analiz edilmiş; iktidarın meşrulaştırılma biçimleri ve güç ilişkilerinin tarihsel bağlamda nasıl şekillendiği ortaya konmuştur. Kuramsal çerçevede, şura ve iktidar kavramları, siyasal meşruiyet ve otorite ilişkileri bağlamında ele alınmıştır. Bu yaklaşım, tarihsel süreçte seçim ve istişare esasına dayalı karar mekanizmalarının nasıl işlediğini ve zamanla merkeziyetçi bir iktidar modeline nasıl dönüştüğünü anlamaya olanak sağlamaktadır. Tarihsel süreç bölümünün analizinde, Dört Halife döneminde halife seçiminin meşruiyetini istişare-şura ve liyakat zemininde kurduğu; seçilen kişinin önce şura çevresinden biat alıp ardından genel biat yoluyla toplum rızasına dayandırıldığı tespit edilmiştir. Dört Halife sonrasında Emevi iktidarının başlangıcıyla birlikte belirgin bir kırılma yaşanmıştır. Yaşanan kırılmayla birlikte, meşruiyet üretiminin şura merkezli rıza anlayışından hanedan temelli süreklilik modeline keskin biçimde evrildiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, erken İslam toplumunda şura esasına dayalı karar mekanizmalarının zamanla kalıtsal ve merkezi bir iktidar modeline dönüştüğü görülmektedir. Bu dönüşüm, siyasal meşruiyetin üretim biçimini, otoritenin dayandığı kaynakları ve yönetim pratiklerini doğrudan etkilemiştir. Sürecin bütüncül biçimde değerlendirilmesi, iktidarın istişare ve rıza zemininden hanedan temelli süreklilik anlayışına yönelişini görünür kılarak, erken İslam siyasal tarihinde keskin bir dönüşümün yaşandığını ortaya koymaktadır.The transformation of authority in early Islamic history is examined through the period extending from the era of the Four Caliphs to the reigns of Muʿawiya and Yazid, focusing on the structural changes in the understanding of authority within Islamic political thought. The study evaluates the foundations of legitimacy and the evolution of governance practices from both theoretical and historical perspectives. In this context, the role of the principle of shura which was decisive in political decision-making in early Islamic society has been analyzed in light of modern research on the Four Caliphs and Umayyad administration, alongside an assessment of how the legitimization of authority and power relations were historically shaped. Within the theoretical framework, the concepts of shura and authority are examined in relation to political legitimacy and power relations. This approach provides insight into how decision-making mechanisms based on consultation and selection functioned historically and how they gradually evolved into a centralized and hereditary model of authority. In the analysis of the historical process, it has been determined that during the period of the Four Caliphs, the legitimacy of the caliphate was based on consultationshura and merit, with the chosen individual first receiving allegiance from the shura circle and then from the general public, thus establishing the legitimacy through societal consent. After the period of the Four Caliphs, with the beginning of the Umayyad rule, a distinct break occurred. With this break, it has been observed that the process of legitimacy production sharply evolved from the shura-based concept of consent to a model of continuity based on dynastic rule. In conclusion, it is evident that decision-making mechanisms based on shura in early Islamic society gradually transformed into a hereditary and centralized model of rule. This transformation directly affected the ways political legitimacy was produced, the sources upon which authority rested, and the practices of governance. A holistic evaluation of the process makes this shift visible by demonstrating that a sharp transformation took place in early Islamic political history, as power moved from a framework grounded in consultation and communal consent toward a dynastic logic of continuity.