Muhîtî Divanında hurufi bağlamlı unsurlar

Abstract

Kökeni harfçiliğe dayanan Hurufilik 14.yy.da Fazlullah-ı Hurufi tarafından kurulmuştur. Hurufiler dili, sayıları, harfleri çok anlamlılığa ve çağrışımlara imkân vermesi nedeniyle tevillerinde kullanmışlar, kâinat kitabı olan Kuran ile insan arasındaki matematiksel uyumu ortaya koymaya çalışmışlardır. İran’da ortaya çıkan ancak iman dairesinde kabul edilmemeleri nedeniyle burada tutunamayan inanış Anadolu’ya yönelmiştir. Hurufilik mensupları Fatih zamanından başlayarak idam edilmeye başlanmış ve sürgüne yollanmışlardır. Bu sebeple farklı dergâhlar içerisinde varlıklarını sürdürmeye ve sürgünler nedeniyle Balkanlara yayılmaya başlamışlardır. Nihayetinde fetihler, sürgünler ve Hurufilik temsilcilerinin öğretilerini yayma gayreti, Osmanlı coğrafyasının sosyolojik manzarasını değiştirmiş, edebiyatını ise şekillendirmiştir. Divan edebiyatında Hurufi kimliği ile öne çıkan önemli şairlerden biri 16.yy. divan şairi Muhîtî’dir. Bu çalışmada divan şiirinin genelinde karşımıza çıkan bazı kavram ve unsurlar Muhîtî’nin divanında bulunan şiirlerden yola çıkılarak incelenecektir. Bu kavram ve unsurların Muhîtî’nin Hurufi kimliğinden kaynaklı olarak ne gibi anlamlarla karşımıza çıktığı üzerinde durulacaktır. Böylelikle hakkında yeterince bilgi bulunmayan Muhîtî’nin kimliği, Hurufilerin İslam’ı algılayış biçimleri ve 16.yy.da Hurufilik inancının edebî temsili hakkında çıkarımlarda bulunulacaktır.

Hurufism, whose origin is based on interpreting letters, was founded by Fazlullah-ı Hurufi in the 14th century. Hurufis used language, numbers and letters in their interpretations because they allow polysemy and associations, and they tried to reveal the mathematical harmony between human beings and the Quran, the book of the universe. The belief that emerged in Iran, but was not accepted by all segments, turned to Anatolia. Hurufis were exiled from time to time. For this reason, they tried to maintain their existence in different dervish lodges and spread to the Balkans. Ultimately, the efforts of the conquests, exiles and Hurufism representatives to spread their teachings changed the sociological landscape of the Ottoman geography and shaped its literature. One of the important poets who stand out with his Hurufi identity in Divan literature is Muhîtî, who lived in the 16th century. In this study, some of the concepts and elements that we encounter in general in divan poetry will be examined based on the poems in Muhîtî's Divan. It will be dwelled on the meanings of these concepts and elements arising from Muhîtî's Hurufi identity. Thus, inferences will be made about the identity of Muhîtî, about whom there is not enough information, the perception of Islam by Hurufis and the literary representation of Hurufism in the 16th century.