Türkiye’de sürdürülebilir insani gelişmenin belirleyicileri: Gelir, eğitim ve yaşam süresi göstergeleri üzerine ampirik bir analiz

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’de sürdürülebilir insani gelişmenin temel belirleyicilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, 1990–2023 dönemine ait yıllık veriler kullanılarak kişi başına düşen milli gelir (GDPPC), ortalama eğitim süresi (MYS), beklenen eğitim süresi (EYS) ve beklenen yaşam süresi (LE) değişkenlerinin Türkiye’deki sürdürülebilir insani gelişme üzerindeki etkileri ekonometrik olarak analiz edilmiştir. Analizde, değişkenler arasındaki uzun dönemli ilişkiyi belirlemek amacıyla ARDL (Autoregressive Distributed Lag) modeli kullanılmıştır. ARDL sınır testi (Bounds Test) sonuçları, değişkenler arasında uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisinin bulunduğunu göstermektedir. Uzun dönem analiz sonuçlarına göre, MYS ve LE değişkenleri insani gelişme üzerinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı etkilere sahiptir. Buna karşın kişi başına düşen gelir (GDPPC) uzun dönemde anlamlı bulunmamıştır. Kısa dönem sonuçları ise eğitim, sağlık ve gelir göstergelerinin HDI üzerinde pozitif ve anlamlı etkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Bulgular genel olarak, insani gelişmenin ekonomik büyümeden çok insan sermayesi göstergeleri olan eğitim ve sağlık tarafından belirlendiğini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlara göre, insani gelişmenin sürdürülebilir biçimde artırılabilmesi için eğitim süresini ve kalitesini artıran, sağlık hizmetlerine erişimi genişleten ve gelir artışının insan sermayesine dönüşümünü destekleyen politikaların önceliklendirilmesi gerekmektedir.This study aims to examine the main determinants of sustainable human development in Turkey. Using annual data for the period 1990–2023, the study econometrically analyzes the effects of per capita income (GDPPC), mean years of schooling (MYS), expected years of schooling (EYS), and life expectancy (LE) on sustainable human development in Turkey. The ARDL (Autoregressive Distributed Lag) model is employed to determine the long-term relationships among the variables. The results of the ARDL Bounds Test indicate the presence of a long-term cointegration relationship among them. According to the long-run analysis, MYS and LE have positive and statistically significant effects on human development, whereas GDPPC is found to be insignificant in the long run. In the short run, education, health, and income indicators exert positive and significant effects on HDI. Overall, the findings suggest that human development is determined more by human capital indicators—such as education and health—than by economic growth alone. Based on these results, policies that prioritize increasing the duration and quality of education, expanding access to healthcare services, and supporting the transformation of income growth into human capital accumulation are essential to achieve sustainable improvements in human development.