Nizâmeddîn en-Nîsâbûrî’nin tefsirinde rivayet kullanımı

Abstract

Bu araştırmada Nizâmüddîn Hasen b. Muhammed en-Nîsâbûrî’nin (ö. 730/1329 [?]) rivayet kaynaklarının sunduğu imkânı Garâibü’l-Kur’ân adlı tefsir çalışmasına taşıma biçimi konu edildi. Tahkik tavrının benimsendiği Yenilenme Dönemi’nin bir âlimi olarak dönem ilmiyesinin yöntem anlayışını ve yazım tarzını benimsemiş görünen Nîsâbûrî’nin tefsirin diğer alanlarına göre akıl yürütmeye nispeten daha kapalı duran rivayet alanında nasıl bir tavra sahip olduğunu açığa çıkarmak hedeflendi. Bunu gerçekleştirebilmek için, tefsirin temel rivayet kaynaklarından devşirdiği malzemeyi nasıl kullandığı, bu kaynaklarla karşılaştırılarak ve Garâib’in taranması suretiyle tespit edildi. Bu bağlamda Esbâbü’n-nüzûl ve sûrelerin Mekkî-Medenî oluşlarına dair rivayetlerin Kur’ân’ın anlaşılmasına ne ölçüde hizmet ettiği, müfessirin bu rivayetler karşısında olumlayıcı, değerlendirici ve eleştirel tavırları eşliğinde irdelendi ve müfessirin rivayet malzemesi karşısında yerine göre tüm bu tavırları yansıttığı görüldü. Tefsirin genel tarih yazıcılığı içindeki konumu çerçevesinde, siyer ve peygamberler tarihine ilişkin rivayetlerin taşıdığı değer ile bunların tefsire aktarılma gayesi belirginleştirilmeye çalışıldı. Bu bağlamda, özellikle peygamberler tarihine ilişkin olarak gündeme gelen İsrailiyat konusunda müfessirin ne lehte ne de aleyhte bir tutum benimsediği; ancak başta ismet teorisi olmak üzere kelâmî hassasiyetleri ile tefsirde işlevselliğe yönelik kaygılarının bu noktada belirleyici rol oynadığı tespit edildi. Öte yandan rivayet malzemesinin, ifadelerin dilbilimsel izahına dönük katkıları açığa çıkarılmaya çalışıldı. Müfessir perspektifinden bakıldığında bu katkının, yer yer anlamı daraltıcı, yer yer ise genişletici bir fonksiyon icra ettiği müşahede edildi.

This study examines how Niẓām al-Dīn Ḥasan b. Muḥammad al-Nīsābūrī (d. 730/1329 [?]) transfers the potential offered by transmitted (riwāyah-based) sources into his exegetical work Gharāʾib al-Qurʾān. As a scholar of the so-called Renewal Period, who appears to have adopted the methodological outlook of the scholarly milieu of his time—marked by an inclination toward critical examination—this research aims to uncover his stance within the domain of transmitted reports, which is traditionally less open to rational inquiry compared to other exegetical fields. To achieve this, the study identifies how Gharāʾib al-Qurʾān utilizes material derived from the foundational sources of riwāyah-based exegesis. In some instances, this material is also compared directly with its sources. Within this framework, the study investigates the extent to which reports concerning asbāb al-nuzūl and the Meccan or Medinan origin of sūrahs contribute to the understanding of the Qur’an. It further analyzes the exegete’s affirmative, evaluative, or critical attitudes toward these reports, ultimately revealing that al-Nīsābūrī reflects all of these positions depending on the context. The research also seeks to elucidate the value and intended function of reports concerning sīrah and the history of the prophets within the broader context of historiography in tafsīr. In this regard, special attention is given to the issue of Isrāʾīliyyāt (Judeo-Christian reports) particularly in relation to prophetic history. It is observed that the exegete neither wholly endorses nor entirely rejects these narratives; rather, theological sensitivities—especially concerning prophetic infallibility (ʿiṣmah)—and pragmatic concerns regarding exegetical utility appear to guide his approach. Moreover, the study endeavors to highlight the contributions of transmitted materials to the linguistic and philological explanation of Qur’anic expressions. From the exegete’s perspective, such contributions sometimes serve to narrow, but at other times to broaden, the semantic range of the text.