Zararlı tür olan halyomorpha halys (stål) üzerinde farklı lektinlerin bitkisel biyopestisit özelliğinin ve mentha piperita l. esansiyel yağının temas toksisitesi ve kovuculuk etkisinin araştırılması

Abstract

Türkçe'de kahverengi kokarca olarak bilinen Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae), son yıllarda küresel ölçekte hızla yayılan ve ciddi ekonomik kayıplara yol açan istilacı bir zararlıdır. Yüksek üreme kapasitesi, farklı gelişim evrelerinde bitkilere zarar verebilmesi ve iklim koşullarına dayanıklılığı, bu türün etkisini artırmaktadır. Fındık, elma, armut, şeftali, kayısı gibi meyvelerin yanı sıra sebze ve tahıl ürünlerinde de önemli zararlara neden olmaktadır. Günümüzde kimyasal ve biyoteknik mücadele yöntemleri kısa vadeli çözümler sunsa da pestisitlerin çevre ve hedef dışı organizmalar üzerindeki olumsuz etkileri sürdürülebilir alternatiflerin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda, lektinler ve uçucu yağlar gibi bitkisel bileşenler çevre dostu biyolojik mücadele ajanları olarak dikkat çekmektedir. Bu çalışmada, Ulex europaeus, Canavalia ensiformis, Wisteria floribunda, Phaseolus vulgaris, Triticum vulgaris ve Phytolacca americana bitkilerinden elde edilen lektinlerin H. halys üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Lektinlerin böcek hemolenfinde total oksidasyon seviyesini artırdığı ve sindirim enzimlerinin aktivitesini anlamlı biçimde düşürdüğü belirlenmiştir. Ayrıca, Mentha piperita L. uçucu yağının hem kovucu hem de temas toksisitesi açısından etkili olduğu saptanmıştır. Bulgular, bitkisel kaynaklı lektinlerin ve esansiyel yağların, kimyasal pestisitlere alternatif olarak tarımsal zararlılarla biyolojik mücadelede potansiyel taşıdığını göstermektedir.Known as the brown marmorated stink bug in Turkish, Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) is an invasive pest species that has rapidly spread worldwide in recent years, causing significant economic losses. Its high reproductive capacity, ability to damage plants in different developmental stages, and tolerance to various climatic conditions increase its impact. In addition to fruits such as hazelnut, apple, pear, peach, and apricot, it also inflicts serious damage on vegetable and cereal crops. Although chemical and biotechnical control methods offer short-term solutions, the adverse environmental effects of pesticides and their harm to non-target organisms highlight the need for sustainable alternatives. In this context, plant-derived compounds such as lectins and essential oils have attracted attention as eco-friendly biological control agents. In this study, the effects of lectins extracted from Ulex europaeus, Canavalia ensiformis, Wisteria floribunda, Phaseolus vulgaris, Triticum vulgaris, and Phytolacca americana on H. halys were evaluated. The lectins were found to increase total oxidation levels in insect hemolymph while significantly reducing the activity of digestive enzymes. Furthermore, the essential oil obtained from Mentha piperita L. exhibited both repellent and contact toxicity effects. The findings indicate that plant-based lectins and essential oils have strong potential as natural alternatives to chemical pesticides in the biological control of agricultural pests.