HÜSEYİN RAHMİ GÜRPINAR’IN İFFET (1896) ROMANINDA YER ALAN ŞİİR ALINTILARININ METNE KATKILARI

Abstract

Ahmet Mithat Efendi’den sonra kırk bir romanı ile Türk edebiyatının “velud” yazarlarından birisi olarak anılmayı hak eden Hüseyin Rahmi Gürpınar, sadece bu niteliği ile değil yarattığı tipler ve onları ete kemiğe büründürmede gösterdiği başarısı ile de edebiyatımızda önemli bir yere sahiptir. Romanlarındaki teknik hataları, benzer tematik konuları ele alışını bir tarafa bırakırsak kullandığı “mizah dili” ve anlaşılır Türkçesi ile Türk okuru tarafından sevilmiştir. Hiçbir edebi topluluğabağlı kalmadan romanlarını yazan Hüseyin Rahmi’nin bu tavrı bilinçli bir tercihtir çünkü on dokuzuncu yüzyılın sonundan yirminci yüzyılın başına kadar yaşayan romancı ister istemez farklı edebi toplulukları görmüştür. Ayrıca bir kültür değişimine de tanık olmuştur. Bu açıdan eserlerindeki zihniyet değişimini romanlarında görebilmek mümkündür. İncelememizde ele alacağımız İffetromanı, romanın mukaddimesinde belirtildiği üzere “hakikiyun mesleği”ne tabiiolarak yazılır. Yazar-anlatıcı tarafından aktarılan romanda İffet adlı fakir bir kızın acıklı hayat hikâyesini okuruz. Daha adından başlanılan kişileştirme yöntemiyle İffet’in saf ve temiz bir kız olduğu anlaşılır.İffet, içine kapanık, hassas ve hüzünlü bir kızdır. İffet’in hikâyesini anlatırken yazar-anlatıcı şiir alıntılarından faydalanma yoluna gider. Bu şiir alıntıları,romanın anlamına ve kurgusuna katkı sağlar. Hüseyin Rahmi, realist/natüralist bir çizgide romanlarını yazan ve bu amaçla kişilerini kendi sosyal çevresi içerisinde konuşturan bir romancıdır. İffetromanında da bu özelliğini korumuştur. Dahası İffet’in hüznü seven bir kız olduğunu evindeki levhaya işlediği şiir alıntısı ile vermeye çalışan yazar-anlatıcı, bu tavrı ile daha romanın başında İffet hakkında bize bir ipucu vermiş olur. Bu alıntı sadece onun hüznünü değil estetik bir zevke ve kültürel bir birikime de sahip olduğu bilgisini bize verir. Bu açıdan anlama katkı sağlar. Aynı şekilde yazar-anlatıcıda onun hakkında bir merak duygusu da oluşturduğundan evlerine doktor arkadaşı ile gidip gelmesine ve onun hakkında bilgi edinmesine ve böylece romanın yazılmasına neden olarak kurguya katkı sağlar. Onun eğitiminden bahsedilirken Victor Hugo’nun Angelo piyesinde geçen bir şiiri ezberlediği ve Türkçeyeaktardığı bilgisi verilir. Bu şiirhemFransızca aslıyla alıntılanır hem de İffet tarafından yapıldığı belirtilen Türkçe çevirisi verilir. Bu şiir alıntısı, İffet’in eğitim seviyesini gösterdiği gibi onun ne tarz şiirleri okuduğu bilgisini de verir. İffet’in ölümünden sonra onun günlüğünden kalan kâğıtları Latifalmıştır. Yazar-anlatıcı, bu kâğıtları alabilmek için Latif’in ruh haline uygun şiirler okur. Bu şiirler,sayesinde Latif kâğıtlarıyazar-anlatıcıya vermeye ikna olur. Bu kâğıtlarıokuyan yazar-anlatıcı İffet’in hissettikleri ve kişiliği hakkında bir bilgiye ulaşır veböylece onun romanını yazar. Bu açından yazar-anlatıcının okuduğu şiirler romanın anlamına ve kurgusunakatkı sağlarlar. Mezar taşlarının üzerindeki şiirler isehüzünlüve dünyanın geçiciliğini anımsatan bir atmosfer yarattıkları için önemlidir. Bu şiirler sadece bize ölümü çağrıştırmazlar, ayrıca yazar-anlatıcının ve doktor arkadaşının ilerleye ilerleye İffet’in mezarına yaklaşmalarına ve onun da öldüğünü öğrenmelerine neden olurlar. Bu açıdan romanın ilerleyişi açısından önemlidirler. Dahası onların bu vesile ile İffet’in öldüğünü öğrenmeleri mezar taşlarında yazılı olan şiir parçalarındaki gibi ölümün acımasızlığının daha net anlaşılmasını sağlar. İffetromanında Lamartine’e atıf yapılarakonun gibi yetenekli bir şairin bile hisleri anlatmakta yirmi dokuz harfin yetersiz kaldığını söylemesi önemli bir ayrıntıdır. Çünkü yazar-anlatıcı, İffet’in Latif’e duyduğu aşkı anlatamaz ve İffet’in hislerinin yoğunluğunu Lamartine’den alıntıladığı bir sözle vermeye çalışır. Bu durum yazar-anlatıcının kişilerin ruh hallerinin yansıtılamadığını düşündüğünü göstermektedir.Bu aslındao dönem romancılarımızın eksikliğini hissettiği yani kişilerin ruhsal durumlarının romanlarda anlatılamadığı gerçeğini açığa çıkarmaktadır. Özellikle Tanzimat romancılarının kişilerin ruhsal durumlarını anlatmada vasıta olarak divan şiirini bu amaçla kullandıklarını belirtmektefayda vardır. Hüseyin Rahmi’nin İffetromanında yer alan şiir alıntılarının kaynaklarını Doğu ve Batı edebiyatı şeklindekabacaikiye ayırmak mümkündür. Hüseyin Rahmi’nin hem Doğu hem de Batı edebiyatından romanında yararlanması onun her iki kaynaktan da beslendiğini göstermektedir. Bununla birlikte daha çok Doğu şiirinden alıntılar yaptığı görülmektedir.