Çevresel determinizmden politik ekolojiye: Son 100 yılda Dünya’da ve Türkiye’de insan-çevre coğrafyasındaki yaklaşımlar

Abstract

Bu çalışmanın amacı, insan-çevre coğrafyasındaki farklı yaklaşımları Anglo-Amerikan ve tarihsel bir perspektifle ortaya koyarak, bunların Türk coğrafyasındaki yansımaları üzerine bir değerlendirme yapmaktır. Coğrafyanın en yaygın tanımlarından birisi insan ile çevre arasındaki karşılıklı ilişkilerin incelenmesi şeklinde olandır. Bu tanımda geçen ilişki tarihin ilk dönemlerinden geçen yüzyıla kadar hep çevresel etkiler anlamında ele alınmıştır. Ancak son yüzyıl içerisinde hem sosyal, politik ve teknolojik yenilikler hem de bilim felsefesindeki değişimler nedeniyle insan-çevre coğrafyasına çok farklı yorumlamalar getirilmeye başlanmıştır. Başlangıçta çevresel etkilerin hâkimiyetini savunan çevresel determinizme gösterilen ilk tepkiler insanın, çevrenin sunduğu olanaklar içerisinden, kültürel birikimine bağlı olarak farklı seçimler yapabildiği gerçeği üzerine temellendirilmişti. Kültürel birikim ve adaptasyon yeteneğine vurgu yapan bu Olasıcılık görüşü aynı zamanda kültürel ekolojinin de temelini oluşturmuştur. Özellikle son 50 yıldır insan hareketliliğinin daha önce görülmemiş boyutlarda artması ile çevresel algı ve davranışsal coğrafya daha önceki yaklaşımları gölgede bırakmaya başlamıştır. Diğer taraftan büyük ölçekli projeler ve kültürel yapılar, çevreyi değiştirici unsur olarak insanı ön plana çıkarmıştır. Bu anlayış bir süre sonra küçük yerel toplumların çevreleri ile ilişkilerinin küreselleşme, bölgesel ve ulusal politikalar ve güç ilişkileri tarafından önemli ölçüde etkilendiğinin anlaşılması ile yerini politik ekolojik yaklaşımlara bırakmıştır. Temelde metodolojik olan bölgesel, yaklaşımları bakımından da çevresel determinist karaktere sahip Türk coğrafyası ise bu farklı paradigmaları anlamlı bir şekilde takip etmekten uzaktır. Bu çalışma bütün bu farklı yaklaşım ve süreçlerin dünya ve Türk coğrafyasındaki etki ve ağırlığını tartışmayı amaçlamaktadır.The purpose of this paper is to investigate the perspectives in humanenvironment geography with an Anglo-American perspective and evaluate the reflection of these perspectives in Turkish geography with a historical approach. One of the most common definitions of Geography states that geography is the study of human-environment relationships. This definition has been understood in terms of environmental influences until the last 100 years. However, due to social, technological and political developments on one hand, and development of scientific thought on the other, new interpretations of human-environment relationship emerged. The first objections to environmental determinism, which favored the environmental influences, based on the fact that the biophysical environment gives opportunities and it is up to the human groups to choose among various options. The technological and social developments have diminished the influence of the environment and stressed the culture and adaptation capabilities. Thus a new possibilistic approach has emerged and constructed the base for cultural ecology. Especially in the last 40-50 years environmental erception replaced the previous concepts as a result of ever increasing human mobility. On the other hand the large- scale projects and cultural onstructions marked the human as changing the face of the Earth. Cultural ecological perspective replaced by political ecology shortly after because of increasing influence of political processes, policy effect and power relations between different socio-cultural groups. Characterized by regional geography methodologically and by environmental deterministic approaches philosophically, Turkish geography is far from following these paradigmatic shifts in a meaningful way. This research discusses all these different approaches and processes in Turkish geography and beyond.