XV. YÜZYILDA ÜMERÂ VAKIFLARI VE ANKARA’NIN KENTSEL GELİŞİMİ

Abstract

Araştırmanın Temelleri: Osmanlı klasik dönem şehirlerinin geliştirilmesi ve yenilenmesinde vakıf müesseseleri önemli rolü oynamıştır. Bu itibarla özellikle sultan ve askerî sınıf ulema, ümerâ mensuplarının kurduğu vakıflar, şehircilik açısından büyük bir boşluğu doldurmuştur. Osmanlı şehirlerinde bir bölgenin temel yapı ihtiyaçlarının tespit edilmesinden sonra, orada yapılacak vakıf yatırımına ya padişah veya diğer hanedan mensupları, ya da imparatorluğun askerî sınıf mensupları aracılık etmiştir. Araştırmanın Amacı: XV. yüzyılda Ankara şehir merkezinde askerî sınıfa mensup kişilerin tesis ettikleri vakıfların, Osmanlı klasik dönem şehirciliği için ne anlam ifade ettiği sorusuna cevap arayacaktır. XV. yüzyıl boyunca Ankara’da kurulan ümerâ vakıflarının hem sayıca fazla olması, hem de vakıf yapılarının fizikî görünüm açısından abidevî eserler olarak dikkat çekmesi, bu yüzyılı ön plana çıkarmaktadır. Veri kaynakları: Ankara Şer’iye Sicilleri, Muhasebe Defteri, Evkaf Defteri, Nezaret Öncesi Evkaf Defterleri ve Başmuhasebe Tasnifi Defteri. Ana tartışma: Klasik dönemde kurulan müesseseler, sosyal ve meslekî açıdan askerî ve reaya vakıfları olarak sınıflandırılmaktadır. Bu çalışmada, askerî sınıfın üyelerinden biri olan ümera/ehl-i örfün Ankara’daki vakıflarının Osmanlı şehirciliğine yaptığı katkı üzerinde durulacaktır. Sonuçlar: XV. yüzyılın ilk yarısında Ankara’da kurulan ümerâ vakıfları daha çok toplumun genel ihtiyaçlarını karşılamaya yöneliktir. Bu tür yapıların başında hamamlar, camiler, mescitler ve imaret gelmektedir. XV. yüzyılın ikinci yarısında yani II. Mehmed’in hükümdarlığı sırasında Ankara’da oluşturulan ümerâ vakıfları ise, şehirde öteden beri var olan sof ticaretinin kentsel alt yapısının geliştirilmesine yöneliktir. Bu devirde şehir merkezinde bedesten, han, kervansaray ve softan üretilen çeşitli ürünlerin satıldığı farklı branşta çalışan çarşılar meydana getirilmiştir. Osmanlı ümerasının çarşı merkezinde tesis ettiği yan yana sıralanmış yapıları sayesinde, ticarî kesimin hem alt yapısı geliştirilmiş, hem de daha sonra bölgede kurulacak olan yeni binaların belli bir güzergâh boyunca kurulmasına zemin hazırlamıştırBases of Research: The waqfs played an important role in the development and renewal of the classical period cities of the Ottoman Empire. In this respect, especially the waqfs founded by the sultan and the members of the military class ulema, umera filled a big gap with regard to the urbanism. After determining the basic construction requirements of a region in Ottoman cities, the Padisah or other members of the noble family or the members of the military class of the Empire mediated the foundational investments in that region. Purpose of the Research: This study will search for an answer to the question of what the waqfs made by the lords and pashas who are the members of the military class in the centre of Ankara meant in the XV century for the classical period urbanism of Ottoman Empire. That the waqfs of umera founded in Ankara during the XVth century are abundant, and that they are monumental buildings with regard to their physical appearances come into the prominence. Resources of Data: Sharia Court Registers of Ankara, Registers of Accounts, Register of Pious Foundations Ewkaf , Registers of Foundations before the Period of