Tufanbeyli’de Türk-İslam devri mezar taşları

Abstract

Bu çalışma, 2023 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle Adana ili genelinde yürütülen yüzey araştırmalarının Tufanbeyli ilçesine ait bulgularını konu edinmektedir. Araştırmanın temelini, Tufanbeyli ilçe merkezi ile bağlı köylerde tespit edilen Türk-İslam dönemi mezar taşları oluşturmaktadır. Saha çalışmaları kapsamında toplam 33 mahalle ve köy taranmış; yalnızca Yeşilova Köyü, Han Yeri Köyü, Akçalı Köyü, Fatmakuyu Köyü ve Merkez İstiklâl Mahallesi mezarlıklarında tarihî nitelikte mezar taşlarına rastlanmıştır. Bu alanlarda toplam 18 mezar tespit edilmiş ve kendi içinde ele alınmıştır. Eserler kendi iç bütünlükleri içerisinde değerlendirilmiştir. Tufanbeyli ilçe merkezi ve köylerinde yapılan incelemeler neticesinde Türk-İslam dönemine ait mezar taşları tespit edilerek kayıt altına alınmıştır. Tespit edilen mezar taşları, tipolojik özellikleri ve kitabeleri açısından incelenmiş; yapılan okumalar doğrultusunda bu taşların yakın çevreyle olan ilişkileri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bölgedeki ve Anadolu’daki benzer örneklerle ilişkileri, ortak özellikleri ve bağlantıları değerlendirilerek yörenin coğrafi ve kültürel etkileşim ağı ortaya konmuştur. Çalışmanın katalog bölümünde incelenen mezar taşlarının tipolojik özellikleri ve bezeme kompozisyonları değerlendirilmiş; bu doğrultuda farklı üslup ve niteliklere sahip örnekler tespit edilmiştir. Bu taşların büyük çoğunluğunun, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bölgeye iskân edilen Koçgiri aşiretine mensup kişilere ait olduğu görülmüştür. Tufanbeyli merkez ve köylerinde yürütülen yüzey araştırması sonucunda tespit edilen mezar taşları, bölgenin sosyo-kültürel yapısını yansıtan önemli materyaller olarak değerlendirilmiştir. Çalışmamızda incelenen bu taşlar, hem bölgenin tarihsel dokusunun anlaşılmasına hem de çevre yerleşimlerle olan kültürel etkileşimin ortaya konulmasına önemli katkılar sağlamaktadır. Özellikle söz konusu aşirete ait örneklerin yoğunluğu, bölgenin 19. yüzyıl sonrası demografik yapısındaki değişimleri aydınlatıcı niteliktedir. Mezar taşları üzerindeki süslemeler; insan ve atlı insan figürleri, at, kuş, hayat ağacı, selvi, ay-yıldız, Mühr-ü Süleyman, silahlar (tüfek, tabanca, kılıç, kama), günlük kullanım eşyaları (ibrik, leğen, kahve takımı, gaz lambası) ve çeşitli geometrik motiflerden oluşmaktadır. Bu ikonografik unsurların, Orta Asya Türk sanat geleneği, Şamanist inanç kalıntıları ve Türk mitolojisiyle güçlü bağlar taşıdığı görülmektedir. Özellikle at ve atlı figürleri, Türk kültüründe hem yaşamı hem de ölüm sonrası yolculuğu simgeleyen önemli unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Kuş motifi ise ruhun uçuşunu ifade eden sembolik anlamıyla dikkat çekmektedir. Çalışmada yer alan kitâbelerin bir kısmı Osmanlı Türkçesiyle Arap harfli, bir kısmı ise Latin harfli olup, bu durum tarihsel dönüşüm süreçlerinin mezar taşları üzerinden izlenebilmesine olanak tanımaktadır. Kitâbelerin bir bölümünde yalnızca tarih bilgisi yer almakta, bazılarında ise isim, meslek veya usta adı gibi veriler bulunmaktadır. Tufanbeyli mezar taşları, Tunceli, Sivas, Erzincan, Kayseri ve Kahramanmaraş çevresindeki Koçgiri yerleşimlerinde görülen örneklerle büyük benzerlikler göstermektedir. Bu durum, bölgenin Doğu ve Orta Anadolu arasında etkileşimsel bir kültür kuşağı içinde yer aldığını ortaya koymaktadır. Tufanbeyli’deki Türk-İslam dönemi mezar taşları, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan kültürel sürekliliğin, çok katmanlı kimlik yapısının ve inanç dünyasının izlerini taşıyan somut veriler olarak dikkat çekmektedir.

This study focuses on the findings from the Tufanbeyli district obtained during the surface surveys conducted throughout the province of Adana in 2023, with the permission of the Ministry of Culture and Tourism. The main subject of the research consists of Turkish-Islamic period gravestones identified in the town center of Tufanbeyli and its affiliated villages. Within the scope of the fieldwork, a total of 33 neighborhoods and villages were surveyed; however, historical gravestones were identified only in the cemeteries of Yeşilova Village, Han Yeri Village, Akçalı Village, Fatmakuyu Village, and the central İstiklâl Neighborhood. In these locations, a total of 18 graves were documented and examined as individual examples. The monuments were evaluated within their own contextual integrity. As a result of the investigations conducted in the center and villages of Tufanbeyli, gravestones belonging to the Turkish-Islamic period were identified and documented. The gravestones were examined in terms of their typological characteristics and inscriptions; based on the epigraphic readings, attempts were made to determine their relationships with the surrounding environment. By comparing them with similar examples from the region and other parts of Anatolia, their shared characteristics and connections were evaluated, thereby revealing the geographical and cultural interaction network of the area. In the catalogue section of the study, the typological characteristics and decorative compositions of the gravestones were analyzed, and examples displaying different stylistic and qualitative features were identified. It was observed that the majority of these stones belong to members of the Koçgiri tribe, who were settled in the region from the second half of the nineteenth century onwards. The gravestones identified during the surface survey carried out in the center and villages of Tufanbeyli can be regarded as important materials reflecting the socio-cultural structure of the region. The stones examined in this study contribute significantly to understanding the region's historical fabric and to revealing its cultural interactions with neighboring settlements. In particular, the density of examples belonging to this tribe sheds light on the demographic transformations that occurred in the region after the nineteenth century. The decorations on the gravestones consist of human and mounted human figures, horses, birds, the tree of life, cypress trees, the crescent and star, the Seal of Solomon, weapons (rifles, pistols, swords, daggers), daily-use objects (ewer, basin, coffee set, oil lamp), and various geometric motifs. These iconographic elements display strong connections with the Central Asian Turkish artistic tradition, remnants of shamanistic beliefs, and Turkish mythology. In particular, horse and mounted figure motifs stand out as significant symbols representing both life and the journey after death in Turkish culture. The bird motif, on the other hand, draws attention as a symbolic representation of the soul’s flight. Some of the inscriptions examined in the study are written in Ottoman Turkish using the Arabic script, while others are in the Latin alphabet, allowing the processes of historical transformation to be traced through the gravestones. While some inscriptions contain only dates, others include information such as names, professions, or the names of craftsmen. The gravestones of Tufanbeyli display significant similarities to examples found in the Koçgiri settlements around Tunceli, Sivas, Erzincan, Kayseri, and Maraş. This situation indicates that the region was situated within an interactive cultural zone between Eastern and Central Anatolia. In this context, the Turkish-Islamic period gravestones of Tufanbeyli stand out as tangible data reflecting the cultural continuity extending from Central Asia to Anatolia, as well as the multilayered identity structure and belief systems of the region.