Osmanlı Devleti’nde Devlet-Tekke İlişkisinin Önemli Bir Tanığı: Halveti Şeyhi Sofyalı Bâlî Efendi ve Vakıfları

Abstract

XIV. yüzyılın sonlarında Osmanlı askerleri tarafından fethedilen Sofya şehri, Türkler için yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Şehrin yol güzergahında ve verimli araziler üzerinde bulunması, kısa sürede Rumeli Eyaleti’nin merkezi olmasını sağlamıştır. Şehrin fethiyle başlayan dini ve kültürel değerlere uygun binalar inşa etme süreci, sonraki yüzyıllarda artarak devam etmiştir. Vakıf sistemi ile inşa edilen binalar, Sofya şehrini daha belirgin yaşanabilir bir merkez haline getirmiştir. Bu çalışmada XVI. yüzyılda yaşamış âlim, şâir, Halvetîyye şeyhi ve para vakıflarının meşruîyeti konusunda sürdürdüğü tartışmaları ile bilinen Şeyh Bâlî Efendi’nin vakıfları ele alınmıştır. Şeyh Bâlî Efendi’nin adına Sofya yakınlarında kurulmuş tekke, camii, türbe, çeşme, han ve medreseden oluşan vakıf yapılarının XVIII ve XIX. yüzyıldaki durumu burada araştırılacaktır. Araştırmada Osmanlı arşiv belgeleri, tahrir defterleri, vakfiyeler ve ilk kez Sofya sicilleri kullanılarak kronolojik yatay yaklaşım tarzıyla konu ele alınmıştır.

The city of Sofia which was conquered by Ottoman armies at the end of the XIVth century, symbolized the down of a new era for Turks. Thanks to much used roads and productive lands, the city became the center of the Rumelia Province in a short while. The process of building suitable to religious and cultural values beginning from conquest of the city proceeded increasingly throughout the next centuries. Through those buildings sustained by the waqf system the city of Sofia transformed into a more livable place. In this work, it is dealed with the waqfs of Sheikh Bali Efendi, who was a scholar, poet and the sheikh of the Halvetiyye order living in the XVIth century and famous for his arguments about legitimacy of the money waqfs. It is emphasized the condition of Şeyh Bali Efendi waqfs near Sofia which consisted of dervish lodge (tekke), mosque, tomb, fountain, roadhouse and madrasah in the XVIII and XIXth century. In the research, Ottoman archive documents, tax registers (tahrir), waqf charters (vakfiye) and for the first time Sofia kadi registers are used applying a chronological horizontal method.