Bakara Sûresi Tefsiri Perspektifinden İmam Birgivî’nin Tasavvufa ve İşarî Te’vîle Yaklaşımı

Abstract

Tasavvuf geleneğinin halk tarafından birçok irili ufaklı tarikatlarla özümsenmişolması Osmanlı Devleti’nin en önemli özelliklerinden biriydi. Şüphesiz kiOsmanlı’yı altı asır boyu ayakta tutan devlet-millet bütünleşmesinin en başatkültürel kodlarını oluşturan şey de tasavvufun bizzat kendisi olmuştur. Buçerçevede Osmanlı ulemâsının tasavvufla ilgisiz olan kısmı umum yekûn içindeyok denecek kadar azdır. Osmanlı Devleti’nin “Yükselme Dönemi” diye anılanzaman diliminin son kısmında yaşamış âlimlerden biri de İmam TakiyyüddînMuhammed Birgivî’dir. Başta Arap Dili ve Fıkıh olmak üzere pek çok alandaeser veren müellifin Fâtiha ile birlikte Bakara sûresinin ilk doksan sekiz âyetinikapsayan bir tefsiri de bulunmaktadır. Birgivî’nin diğer pek çok Osmanlı âlimigibi tasavvuftan oldukça üst seviyede istifade etmiş olduğu anlaşılmaktadır.Babasının dedesi Şeyh Lütfullah, meşhur sûfîlerden Hacı Bayram-ı Velî’ninhalifesidir. Kendisinin de aynı tarikatın (Bayramiyye) müntesibi olduğubilinmektedir. Bu makalede Birgivî’nin, bahsi geçen tefsirindeki tasavvufî-işârîte’vîl ve yorumları incelenmiştir. Tasavvuf yolunu istismar eden sahte sûfîlerisert bir şekilde eleştiren Birgivî, özellikle İbâhiyye mensuplarının küfür vedalâlette olduğunu belirtmektedir. Bu yönüyle kimileri tarafından tasavvufakarşı olduğu zannedilen müellifin istikamet üzere olan mutasavvıflarıbenimsediği hatta İbnü’l-Arabî’nin düşünce sistemi ile özdeşleşen vahdet-ivücûddan bile etkilendiği görülmektedir. Onun mevcut tavrı, tefsirde işârîte’vîli tasdik mahiyetindedir. Dahası, bu duruş işârî te’vîl yapan sûfîmüfessirleri sapkın “Bâtınîlik”le itham edenlere verilmiş fiilî bir cevapniteliğindedir.