Tefsirde Rivayet-Yorum İlişkisi Üzerine Kronolojik Bir Analiz: Garânîk Olayı Örneği

Abstract

Bu makalede, tefsirde rivâyet-yorum ilişkisi üzerine kronolojik bir analizyapılmıştır. Söz konusu incelemede örnek olarak seçilen garânîk olayı üzerindeyoğunlaşılarak, bunun âyet yorumuna/tefsire nasıl yansıdığıyla ilgili birtakım sonuçlara ulaşılmaya çalışılmıştır. “Garânîk” ifadesi “uzun boyunlukuğu kuşları” anlamına gelen bir kelimedir. Bu adla anılan olaya göre, Hz.Peygamber (sas) Necm sûresini okuduğu esnada şeytanın müdahalesine maruzkalarak, istem dışı bir şekilde, “Onlar yüce, uzun boyunlu kuğu kuşlarıdır veşüphesiz ki onların şefaati umulur.” nitelemesiyle putları övmüştür. Daha sonraHz. Peygamber (sas) durumdan haberdar edilmiş, ardından da teselli olarakHac sûresi 52. âyet indirilmiş, böylece şeytanın müdahalesi izale edilmiştir.Müslümanların, İslam’ın temel ilkeleriyle çelişen bu eksendeki rivâyetleri kabuletmeleri mümkün değildir. Zaten söz konusu rivâyetler de ulemâ tarafındansahîh ve makbul sayılmamıştır. Bununla beraber müfessirlerin/müelliflerinbir kısmı garânîk konulu rivâyetlerin naklinde, hatta bunun yaşandığını kabuletmekte bir sakınca görmemiştir. Diğer bir kısım müfessirlerin bunu İslâm’auygun bir şekilde tevil etmeye çalıştığı görülmektedir. Bazı müfessirler iserivâyetleri net bir şekilde reddetmiştir. Makalede genel anlamda üç kısma ayrılanbu yorumcuların rivâyetler karşısındaki tutumları ve öne sürdükleri fikirlerayrıntılı bir şekilde incelenmektedir. Bu meyanda Mukatil b. Süleyman’dan(v. 150/767) günümüze, otuzdan fazla müellifin konuyla ilgili görüşleri elealınmıştır. Görünen o ki tefsir faaliyetlerinde -sıhhatsiz olsalar bile- rivâyetlerin,yoruma doğrudan yahut dolaylı bir şekilde etki etmesi kaçınılmazdır. Geneltavır bunları sorgulamadan kabul etmek yahut bir şekilde tevil etmeye çalışmakolmuştur. Buna karşın gerektiği zaman aklî ve naklî delillere dayanarak tetkikyapma ve bu tür rivâyetleri reddetme tavrı, görece çok daha az müfessirinuyguladığı bir yöntemdir.