Abdüsselam el-Mesdî, el-Üslûbiyye ve'l-Üslûp (Üslûbilim ve Üslûp)

Abstract

Abdüsselam el-Mesdî'nin kaleme aldığı "el-Üslûbiyye ve'l-Üslûp" adlı eser, modern Arap eleştirisinde kurucu bir proje niteliği taşır. Kitap, Batılı yöntemlerin olduğu gibi ithal edilmesinin veya taklitçi bir yaklaşımın ötesine geçerek, bilginin temellerini araştıran "epistemolojik" bir yaklaşımla üslûba dair bilimsel bir teori inşa etmeyi hedefler. Yazar, incelemesinin konusunu çift yönlü bir soruyla belirler: "üslûbilim"in bir bilim olarak tanımlanması ve "üslûp"un bu bilimin konusu olarak belirlenmesi. el-Mesdî, üslûbilimin üçlü ilişkisini şu şekilde çizer: dilbilim (araçlarını ondan alır), retorik (normatif değil betimleyici bir bilim olarak onun yerine geçen bir alternatiftir) ve nahiv (üslûptaki sapmanın ölçüldüğü derinlik boyutunu oluşturur). Yazar, üslûbun kendisini üç temel eksende analiz eder: muhatap/gönderen (üslûp benliğin ve dehanın bir aynasıdır), muhatap/alıcı (üslûp alıcı üzerinde baskı kuran bir güçtür) ve söylem/metin (üslûp metnin parçaları arasındaki bir ilişkiler sistemidir ve el-Mesdî'ye göre en dinamik bakış açısı budur). el-Mesdî, üslûbilimin kesin ve bilimsel bir yöntem olmasına rağmen edebî eleştirinin yerini alamayacağı sonucuna varır. Çünkü üslûbilim betimleyicidir; oysa eleştiri hem değerlendirici hem de tarihseldir. Bu nedenle yazar, psikoloji, anlambilim ve estetik felsefesini bir araya getiren "disiplinlerarası bir yaklaşımı" savunur. Böylece kitap, üslûp biliminde özgün, geleneğinin bilincinde ve modernitenin kazanımlarına açık bir Arap vizyonu kurmayı başarır.

Abdessalam El-Masdi's book "Stylistics and Style" represents a foundational project in modern Arab criticism. It seeks to construct a scientific theory of style based on an epistemological approach that investigates the very foundations of knowledge, moving beyond the mere importation of Western methodologies or uncritical dependence. The author defines his subject through a dual question: defining "stylistics" as a science, and defining "style" as the subject of this science. El-Masdi outlines the triple relationship of stylistics with linguistics (from which it derives its tools), rhetoric (which it replaces as a descriptive rather than normative science), and grammar (which constitutes the dimension of depth against which deviation is measured). He also analyzes style itself through three axes: the addresser (style as a mirror of the self and genius), the addressee (style as a compressive force upon the receiver), and discourse (style as a system of relationships between the parts of the text, which is the most dynamic perspective in his view). El-Masdi concludes that stylistics, despite being a precise scientific method, cannot replace literary criticism, because it is descriptive while criticism is evaluative and historical. He calls for an "interdisciplinarity" that brings together psychology, semantics, and the philosophy of aesthetics. Thus, the book succeeds in establishing an authentic Arab vision in the science of style, conscious of its heritage and open to the modernity of the world.

يقدم كتاب "الأسلوبية والأسلوب" لعبد السلام المسدي مشروعاً تأسيسياً في النقد العربي الحديث، يسعى إلى بناء نظرية علمية للأسلوب تنطلق من منهج أصولي يبحث في أسس المعرفة ذاتها، متجاوزاً مجرد استيراد المناهج الغربية أو التبعية غير الناقدة. يحدد المسدي موضوعه عبر تساؤل مزدوج: تحديد "الأسلوبية" كعلم، وتحديد "الأسلوب" كموضوع لهذا العلم. ويرسم علاقة الأسلوبية الثلاثية باللسانيات (التي تستمد منها أدواتها)، والبلاغة (التي تمثل بديلاً عنها بكونها علماً وصفياً لا معيارياً)، والنحو (الذي يشكل بعد العمق الذي يقاس عليه الانزياح). كما يحلل الأسلوب نفسه عبر ثلاثة محاور: المخاطِب (الأسلوب كمرآة للذات والعبقرية)، والمخاطَب (الأسلوب كقوة ضاغطة على المتلقي)، والخطاب (الأسلوب كنظام علاقات بين أجزاء النص، وهو الأكثر حيوية في نظره). يخلص المسدي إلى أن الأسلوبية، رغم كونها منهجاً علمياً دقيقاً، لا يمكن أن تحل محل النقد الأدبي، لأنها وصفية بينما النقد تقويمي وتاريخي. ويدعو إلى "تمازج اختصاصات" يجمع علم النفس وعلم الدلالات وفلسفة الجمال. بهذا، ينجح الكتاب في تأسيس رؤية عربية أصيلة في علم الأسلوب، واعٍ بتراثه ومنفتح على حداثة العالم.