Türkiye’de imar hakkı aktarımı: Genişleyen kapsam üzerine eleştirel bir değerlendirme

Abstract

Türkiye’de İmar Hakkı Aktarımı (İHA) aracı, mülkiyet haklarının korunması ve kamu yararı odaklı planlama hedeflerine ulaşılması amacıyla mevzuata dahil edilmiş, ancak aradan geçen yirmi yılı aşkın sürede ulusal düzeyde yeknesak bir uygulama şemasına kavuşamamıştır. Bu çalışma, İHA’nın Türkiye mevzuatındaki tarihsel gelişimini ortaya koymakta, aracın kullanım kapsamındaki süregelen genişlemeye vurgu yapmakta ve bu genişlemenin doğurabileceği yapısal sorunları Tinbergen Kuralı perspektifiyle tartışmaktadır. Söz konusu tartışma; İstanbul, Sultanbeyli ve Yenisahra örnekleri üzerinden somut verilerle desteklenmektedir. Çalışmanın temel bulgusu, Türkiye’de başlangıçta koruma odaklı bir telafi mekanizması olarak tasarlanan İHA’nın, zaman içerisinde kentsel dönüşüm ve yoğunluk yönetimi gibi farklılaşan amaçlara eklemlendiği ve bu şekilde tek bir teknik tasarımın birbiriyle çelişebilen çoklu hedeflere uyarlandığıdır. Bu durum beraberinde çok aktörlü kurumsal bir belirsizliği de getirmektedir. Özellikle kentsel dönüşüm ölçeğinde aracın kamu yararı odaklı denkleştirme işlevinden koparak piyasa temelli bir finansman aracına dönüştürülmesi, araç-hedef uyumsuzluğunu derinleştirmektedir. Çalışma, İHA’nın işlevsel bir politika aracı haline gelebilmesi için, kentsel dönüşümün bir finansman aracı olma rolünden arındırılmasını, kamu yararının mutlak olduğu ve piyasa mekanizmasının tıkandığı koruma ve donatı alanlarında seçici bir araç olarak kurumsallaşmasını önermektedir.

The Transfer of Development Rights (TDR) instrument was introduced into Turkish legislation to protect property rights and achieve public interest-oriented planning goals. However, in the more than twenty years since its introduction, it has failed to achieve a uniform application scheme at the national level. This study reveals the historical development of TDR in Turkish legislation, emphasizes the ongoing expansion of its scope, and discusses the structural problems arising from this expansion through the lens of the Tinbergen Rule. The discussion is supported by evidence from the Sultanbeyli and Yenisahra cases in Istanbul. The primary finding of the study is that TDR, originally designed as a protection-oriented compensation mechanism in Türkiye, has increasingly been employed for diverse objectives such as urban transformation and density management, thereby adapting a single technical design to conflicting multiple goals. This situation generates institutional uncertainty among multiple actors. Particularly at the urban transformation scale, the transformation of the instrument from a public interest-oriented balancing function into a market-based financing tool deepens the instrument-target mismatch. To ensure that TDR becomes a functional policy tool, the study proposes that it should be decoupled from its role as a financing instrument for urban transformation and institutionalized as a selective tool in protection and social infrastructure areas where public interest is absolute and market mechanisms are obstructed.