AVESTA DİLİNİN TARİHİ COĞRAFYASI

Abstract

Zerdüştîlerin kutsal kitabı olan Avesta'nın nerede ve ne zaman derlendiği hâlâ kesin olarak belirlenememiştir. Avesta metinlerinin tarihsel olaylar karşısındaki suskunluğu, Aryanların geniş bir coğrafyaya dağılmış olması ve Avesta'nın oldukça geç tarihlerde yazıya geçirilmesi, Avestik metinlerin oluştuğu yer ve zamanın belirlenmesini güçleştirmektedir. Bu nedenle Avesta'nın tarihi coğrafyasını belirlemek için Avesta metinlerin söz varlığına, gramer yapısına ve metinlerde bahsedilen toplumsal yapının arkeolojik-tarihsel verilerle mukayesesi yoluna başvurulmaktadır. Avesta üzerinde yapılan gramer incelemeler Avesta dili Sanskrit dili arasında büyük benzerlikler olduğunu ortaya koymaktadır. Avesta'nın G?th?lar adı verilen en eski bölümlerde bu benzerlik daha belirgindir. Bu durum dilbilimcilerin Avesta'nın en eski bölümlerinin Vedalarla çağdaş olduğunu ve Avesta'nın Hindistan'a yakın bir coğrafyada derlenmeye başlandığını düşünmelerine yol açmıştır. G?th?lar'dan sonra yazıldığı düşünülen Vendidad, Yaştlar, Visperad gibi bölümlerde ise Sanskrit dili ile ortaklığın bir ölçüde azalması Aryanların göçler yoluyla birbirlerinden ayrılmasıyla açıklanmaktadır. Bu yayılımın ana hattının kabaca Hindistan'ın KuzeyBatısından İran içlerine doğru olduğu düşünülmektedir. Başlangıçta sadece dilbilimsel kanıtlarla ispatlanmaya çalışılan bu teori zaman içersinde arkeolojik kanıtların da devreye girmesiyle maddi kalıntılarla da desteklenmeye çalışılmıştır. Avesta metinlerinde manzarası çizilen toplumsal hayatın arkeolojik izleri aranmış ve tutarlı baı sonuçlara da ulaşılmıştır. Örneğin Avesta'da en önem verilen hayvanlar olan atların ve köpeklerin insanlarla birlikte gömüldüğü mezarlar ele geçmiştir. Avesta'nın içerik olarak eski bölümleri olan Yaştlar ile İran ve Hazar çevresinin arkeolojik buluntularının örtüştüğü görülmüştür. İran coğrafyasında MÖ XIV. Asırdan itibaren görülmeye başlanan demir aletler de Avesta'da kutsanan demir madeninin bir yansıması olarak yorumlanmış ve Aryan göçleriyle ilişkilendirilmiştir. Avesta'nın görece geç derlenen bölümlerinden Vendidad ise devletleşme aşamasını yansıtmaktadır ve daha ziyade İran'ın siyasal örgütlenme konusunda daha ön plana çıkan eski Med ve Pers veya Parth coğrafyasıyla bağlantılı olduğu tahmin edilmiştir. Özet olarak Bu çalışmada özellikle Avesta'nın gramer yapısı, söz varlığı ve toplumsal manzarası dilbilimsel ve arkeolojik kanıtlar yoluyla incelenerek bu eserin oluşum tarihi ve yeri saptanmaya çalışılmıştır