OSMANLI COĞRAFYASINDA SÜNNÎ DÜŞÜNCENİN RESMÎ İDEOLOJİ OLARAK BENİMSENMESİ ÜZERİNE SOSYO-JEOPO-TEOLOJİK ANALİZLER

Abstract

Kuruluşundan itibaren Osmanlı Devleti’nin resmî din anlayışı, Sünnî İslamanlayışı çerçevesinde şekillenmiştir. Bu anlayış ise Osmanlı topraklarında hâkimkonumda Mâtürîdîlik ve Eş‘arîlik tarafından temsil edilmiştir. Osmanlıda Sünnîdüşüncenin resmî din anlayışı olarak benimsenmesinde özellikle XV-XVI.yüzyıllarda yürütülen Şiî propagandası önemli rol oynamıştır. Bu yüzyıllar,Osmanlı resmî dinî ideolojisinin büyük değişim yaşadığı, bu ideolojiye karşımuhalif birtakım dinî hareketlerin ortaya çıktığı bir dönemdir. Sünnî düşünceyekarşı çıkan bu tür muhalif hareketin başında ise Şiîlik propagandası yürütenSafevîler ile Anadolu’daki Kızılbaşlık hareketi gelmektedir. Devletin ve toplumunyapısı ve inancı için bir tehdit olarak görülen bu eğilimler karşısında OsmanlıSultanları, devletin siyasî ve dinî yapısında merkezîleşme eğilimi içerisinegirmişler, bilhassa yıkıcı Şiî faaliyetleri karşısında devletin resmî ideolojisi olanSünnîliği pekiştirmeye ağırlık vermişlerdir. Bu bağlamda Osmanlı sultanları veuleması Sünnîliği muhafaza etmeye ve güçlendirmeye çalışmışlar, bu amaçla Ehli Sünnet dışı akımlara karşı siyasî ve ilmî düzeyde mücadele etmişlerdir. Budurum Sünnîliğin daha da güçlenip devlet doktrini olarak öne çıkmasında önemlirol oynamıştır.Biz bu makalemizde yukarıda teorik zemini dikkate alarak Osmanlı Devleti’ndeSünnî düşüncenin benimsenmesi ve resmî ideoloji haline dönüşmesinde etkili olanfaktörlerin yanı sıra Sünnî gelenek içinde Osmanlıda Eş‘arîliğin ön plana çıkmasıve Mâtürîdîğin arka planda kalmasının temel sebeplerini tespit etmeye çalışacağız.