Türkçede Az- / Yaz- fiili ve türevleri

Abstract

Türkçede yaz- fiili “Günah işlemek, hata etmek, yanılmak, suç işlemek” anlamında Eski Türkçe metinlerden itibaren kullanılan bir sözcüktür. İlk yazılı metinlerde sadece “yazın-“ ve “yazu?la-“ biçimi bulunan sözcük, Uygurca metinlerde yapım ekleriyle genişletilmiş farklı şekilleriyle kullanım sahasını biraz daha genişletmiştir. Özellikle tarihi lehçelerimizden Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi metinlerinde “yaz-, yazu?, yazım, az-, azmışra?, az?an, az?anra?, azıt?an, az?ır, az?uçı, azıt-, yazu? ?ıl-, yazu? yüdügli, yazu?lu? bol-, yazu?suz, yazu?larnı yarlı?a-, yazu??a u?ramadaçı, yazım ?ılma?u” gibi pek çok biçimiyle isim, sıfat-fiil, isim - fiil, birleşik fiil gibi yapılarda oldukça işlek bir biçimde kullanılmıştır. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yaz- köküne dayanan “yazık” ve “yazıksız” biçimlerinin kullanılmasına karşın bu kökün bir başka biçimi olan “az-“ kökünün ve türevlerinin daha çok kullanıldığı görülmektedir. Bu çalışmada, ilk yazılı metinlerden bu yana “az- / yaz-“ fiilinin anlamı, türevleri ve birleşik yapılardaki şekilleri araştırılmıştır. Bunun için tüm tarihi lehçe sözlükleri ve ilgili metinler taranmış, taranan metinlerden örnek cümleler alınarak fiilin tarihi seyri incelenmeye çalışılmıştır.

In Turkish, the verb yaz- is a word that has been used since the Old Turkish texts in the sense of "to sin, to make a mistake, to err, to commit a crime". In the first written texts, only the form of "yaz-" and "yazuḳla- " was found, but in the Uyghur texts, its usage area has been expanded a little more with its different forms expanded with affixes. Especially in the texts of Karakhanid Turkish and Khwarezm Turkish, which are among our historical dialects, “yaz-, yazuḳ, yazım, az-, azmışraḳ, azġan, azġanraḳ, azıtġan, azġır, azġuçı, azıt-, yazuḳ ḳıl- , yazuḳ yüdügli, yazuḳluġ bol-, yazuksuz, yazuḳlarnı yarlıka-, yazukka ugramadaçı, yazım kılmagu” with its many forms such as it has been used quite extensively in structures such as noun, adjective-verb, noun-verb, compound verb. Although the forms of "yazık" and "yazıksız" based on the root of yaz- are used in Turkey Turkish today, it is seen that the root of "az-", which is another form of this root, and its derivatives are mostly used. In this study, the meaning of the verb "az- / yaz-", its derivatives and its forms in compound structures have been investigated since the first written texts. For this, all historical dialect dictionaries and related texts were scanned, and the historical course of the verb was tried to be examined by taking sample sentences from the scanned texts.