Kazdağlarında ayin ve şiir: Tahtacı Türkmenlerinin sazandarlık/zakirlik geleneği üzerine

Abstract

Kazdağlarında yaşamakta olan Tahtacı Türkmenlerinin Alevîlik inancına bağlı oldukları ve bu kapsamda bazı uygulamalar yaptıkları bilinmektedir. Anadolu’daki diğer Alevî zümrelerde olduğu üzere Tahtacı Türkmenlerinin dinî ve sosyal hayatında cem törenlerinin önemli bir yeri vardır. Yılın belirli zamanlarında ve bazı durumlara bağlı olarak gerçekleştirilen cemlerde bazı hizmet sahipleri bulunur. Daha açık bir ifadeyle cem törenin düzenli ve kurallara uygun bir şekilde yürütülebilmesi için bazı görevlerin yerine getirilmesi gerekmektedir. Cem törenlerinde “dede”den sonra cemin olmazsa olmazı olan sazandarlar/zâkirler de görev sahipleri arasında yer alırlar. Saz eşliğinde nefesler söyleyen bu tiplerin icra alanı sadece cemler değildir. Kurban ve adaklarda, asker uğurlamalarında, düğünlerde gelinlere uygulanan “baş bağlama” töreninde, ölüm sonrasında ölüye ezgili şiirlerin söylendiği ağıt törenlerinde, Hıdrellez kutlamalarında, Sarıkız ziyaretlerinde ve hastaların sağaltılmasında zâkirler aktif bir role sahiptirler. Bu makalede Kazdağının Balıkesir sınırları içinde kalan Tahtacı Türkmenlerinin sazandarlarlık/zâkirlik geleneği ele almıştır. Sazandarların eğitimi ve mesleğe geçişleri, icra ortamları ve zamanları, söyledikleri şiirlerin şekil, yapı ve içerik özellikleri, dinî ve sosyal hayatta üstlendikleri görevler ve sazandarlık geleneğinin günümüzdeki durumu üzerine tespit ve değerlendirmeler yapılmıştır.

Known as Tahtaci Turkmens and living in Kazdaglari, they are connected to Alevi belief and have rituals in this context. As with other community of Anatolian Alevis, cem ceremonies have an important place in the religious and social life of Tahtaci Turkmens. There exist several of the owners of the service during the “cem” ceremony held at certain periods of the year and depending on special situations. More clearly, some tasks have to be fulfilled for “cem” ceremony regularly and in accordance with the rules. The indispensable part of the ceremony after “dede” are “sazandar” and “zakir” who take place among owners in “cem” ceremonies. The duties of these people are not limited to“cem” ceremony but also performing poetry accompanied by “saz”. “Zakir”s have an active role in the sacrifice and offerings, military departures, “head covering” ceremonies for brides in weddings, lamentation (rhythmic poems) ceremonies after death, “Hıdırellez” celebrations, “Sarıkız” visits and treating patients. In this article “sazandarlık” or “zakirlik” tradition which belongs to Tahtaci Turkmens of Kazdagi in Balıkesir is examined. Identifications and evaluations were made on the training of “sazandar”s and their patterns of profession, execution environments and times, their poems of the shape, structure, and content properties, tasks undertaken by the religious and social life and the current state of the “sazandarlık” tradition.