Ömer Nasuhi Bilmen’in (ö. 1971) “Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu” adlı eserinde tazmin hesaplarının cebirsel analizi

Abstract

Bu çalışma, Cumhuriyet sonrası Türk hukuk tarihinin önemli simalarından biri olan Ömer Nasuhi Bilmen’in temel eseri Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu’nda yer alan tazminat hükümlerinin cebirsel bir yaklaşımla analiz edilmesini amaçlamaktadır. Hukuk sisteminin temeli ve ayrılmaz bir bütünü olan adalet, tazmin durumlarında matematiğe ihtiyaç duymaktadır. İslam hukukunda bir “denklik tesisi” olarak kabul edilen tazminat (damân) müessesesi, özü itibarıyla zararın telafisi ve adaletin tesisi için matematiksel bir denge arayışıdır. Bilmen’in sekiz ciltlik kıymetli eserinde, özellikle “Gasb”, “İtlaf” ve “Tazminat” bahislerinde yer alan fer’î meseleler, günümüz modern hukuk hesaplamalarına temel teşkil edebilecek rasyonel ve sistematik formüller içermektedir. Araştırma nitel araştırma yöntemi esas alınarak yürütülmüştür. Bu kapsamda incelenen eserde yer alan tazminat hükümleri, sözel mantık kurguları korunarak değişkenler ve fonksiyonlar yardımıyla sembolik olarak modellenmiştir. Bu kapsamda malın mislî veya kıyemî olması, zaman faktörünün değer değişimleri üzerindeki etkisi ve birden fazla failin bulunduğu durumlarda sorumluluk katsayılarının belirlenmesi gibi hususlar cebirsel denklemlerle ifade edilmiştir. Cebirsel denklemler kurgulanırken Bilmen’in eserinde geçen tazmin hesaplamaları günümüz matematik diline çevirmeye gayret edilmiştir. Anlaşılabilir olmasına ve yapılan işlemlerin cebirsel karşılığının sade bir dille açıklanmasına dikkat edilmiştir. Ayrıca Bilmen’in eserinde geçen “mübâşeret” ve “tesebbüb” ayrımı, illiyet bağının mahiyeti belirleyen birer etmen olarak ele alınmıştır. İvaz ve bedel konularının da İslam hukukundaki yeri ve önemine değinilerek tazmin hesaplarında oynadığı roller üzerinde durularak konu biraz daha derinleştirilmiştir. İnceleme sonucunda, Ömer Nasuhi Bilmen’in sunduğu fıkhi çözümlerin tutarlı birer cebirsel yapıya sahip olduğu ve bu yapıların tazminat hesaplama modellerine veri sağlama potansiyeli taşıdığı tespit edilmiştir.

This study aims to examine the compensation (damān) provisions presented in Huquq-i Islāmiyya wa Istilāhāt-i Fiqhiyya Qāmusi (Encyclopedia of Islāmic Law and Juridical Terminology), the seminal work of Omer Nasuhi Bilmen, one of the leading figures in the history of Turkish law during the Republican era, through an algebraic perspective. As the foundation and indispensable component of every legal system, justice often requires mathematical precision in determining compensation. In Islamic law, the institution of compensation, understood as a mechanism for restoring equivalence, fundamentally seeks to redress harm and re-establish justice through a measurable balance. In Bilmen’s eight-volume work, particularly in the sections on Ghasb (usurpation), Itlāf (destruction of property) and compensation, numerous subsidiary legal issues embody rational and systematic structures that can provide a conceptual basis for contemporary legal calculation models. The research was conducted using a qualitative research design. Within this framework, the verbal logical structures underlying the compensation rulings in the examined work were reconstructed into symbolic expressions through variables and mathematical functions. Particular attention was given to issues such as the distinction between mithlī and qiyamī property, the impact of temporal factors on changes in value and the determination of liability coefficients in cases involving multiple tortfeasors, all of which were formulated through algebraic equations. While constructing these equations, Bilmen’s methods of compensation calculation were translated into the language of contemporary mathematics. Care was taken to ensure that both the mathematical formulations and their algebraic interpretations remained clear and accessible. Furthermore, the distinction between mubāsharah (direct causation) and tasabbub (indirect causation) was examined as a determining factor in establishing legal causation. The concepts of ʿiwad (counter-value) and badal (substitute value) were also discussed in order to highlight their significance within Islamic law and their function in compensation calculations. The analysis demonstrates that Bilmen’s juristic solutions exhibit a coherent algebraic structure and possess the potential to contribute to the development of contemporary compensation calculation models.