Geç Osmanlı dönemi modern iktisadi yaklaşımlar: Mehmet Cavid Bey örneği

Abstract

Osmanlı Devleti’nde, XIX. yüzyıl siyasi, iktisadi ve içtimai alanda değişimlerin yaşandığı dönemdir. Osmanlı Devleti’nde son derece önemli vazifelerde bulunan Mehmet Cavid Bey, Osmanlı Devleti’nde iktisadi anlamda fikirleri ile yol göstermiş bir devlet adamıdır. Selanik doğumlu olan Mehmet Cavid Bey İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesidir. İktisadi fikirleri liberal iktisat politikaları çerçevesinde şekillenmiştir. Mehmet Cavid Bey bir ülkenin iktisadi anlamda muvaffakiyet sağlayabilmesini ülkenin içinde bulunduğu doğal şartlar çerçevesinde açıklamıştır. Liberal ekonominin en temel yapı taşı olan serbest ekonominin, ticari faaliyetlerin ve zirai faaliyetlerin geliştirilmesi ile oluşacağını vurgulamıştır. Özellikle mali ve ekonomik açıdan içinde bulunan krizi vergi artırımı ile çözüme kavuşturacağına inanmıştır. Milli bankacılık girişimi için çaba gösteren Mehmet Cavid Bey, tüm bu politikaları belli bir hukuki düzenleme ile mümkün hale gelebileceğine dikkat çekmiştir. Bu çalışmada Geç Osmanlı döneminde etkin rol üstlenen Mehmet Cavid Bey’in Maliye Nazırlığı döneminde ve İttihat ve Terakki Cemiyeti üyeliği döneminde üzerinde durmuş olduğu iktisadi düşüncesi hakkında bilgi verilmiştir. Yapılan bu çalışmada özellikle Cavid Bey’in arada kesilmeler olsa da düzenli olarak kaleme aldığı 1909 ve 1924 yılları arasındaki günlükleri; Meşrutiyet Ruznamesindeki iktisadi olaylar üzerinde durulmuştur. Çok genç yaşta İlm-i İktisad gibi çok mühim bir eseri kaleme almasının altında yatan sebepler ve iktisadi olarak aradığı soruların neler olduğu hususuna değinilmiştir. Bu çalışmada özellikle arşiv belgeleri başta olmak üzere, kendisinin kalem aldığı eserler ve ikincil kaynaklara da başvuru yapılmıştır. Çalışmanın amacı Cavid Bey’in kamu görevini yürüttüğü esnada uygulamaya çalıştığı iktisadi fikirlerin neler olduğuna yöneliktir. Çalışma boyunca nitel yöntem metodu kullanılarak olay ve olgular çerçevesinde bir nedensellik bağı kurulmaya çalışılmıştır.

The 19th century was a period of significant political, economic, and social changes in the Ottoman Empire. Mehmet Cavid Bey, who held extremely important positions in the Ottoman State, was a statesman who guided economic thought in the empire. Born in Thessaloniki, Mehmet Cavid Bey was a member of the Committee of Union and Progress. His economic ideas were shaped within the framework of liberal economic policies. He explained that a country's economic success could be achieved within the context of its natural conditions. He emphasized that the foundation of liberal economics, free economy, would be established through the development of commercial and agricultural activities. He believed that the crisis, particularly in financial and economic terms, could be resolved through tax increases. Mehmet Cavid Bey, who made efforts for a national banking initiative, pointed out that all these policies could be made possible through a certain legal regulation. This study provides information about the economic thought of Mehmet Cavid Bey, who played an active role during the late Ottoman period, particularly during his tenure as Minister of Finance and as a member of the Committee of Union and Progress. The study focuses on Cavid Bey's diaries, which he regularly wrote between 1909 and 1924, despite some interruptions, especially regarding economic events in the Constitutional Monarchy Chronicle. It addresses the reasons behind his writing a significant work like "Ilm-i Iktisad" at a very young age and the economic questions he sought answers to. The study also refers to archival documents, his own writings, and secondary sources. The aim of the study is to explore the economic ideas that Cavid Bey attempted to implement during his public service. By employing qualitative methods throughout the study, it aims to identify the shortcomings of previous research and contribute to the field.