Stresli durumlarda bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik düzeylerinin başa çıkma tutumlarına etkisi: Oryantiring sporu yapan okul çağındaki sporcular üzerine bir araştırma

Abstract

Bu çalışma, oryantiring sporuyla ilgilenen okul çağındaki bireylerin stresli durumlar karşısında sergiledikleri bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik düzeylerinin, başa çıkma tutumları üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamıştır. Araştırma kapsamında, yaşları 10 ile 16 arasında değişen ve oryantiring branşında aktif olarak yer alan 228 kadın ve 164 erkek olmak üzere toplam 392 sporcu çalışmaya dâhil edilmiştir. Veri toplama sürecinde, katılımcıların demografik özelliklerine ilişkin bilgileri elde etmek amacıyla hazırlanan kişisel bilgi formuna ek olarak; bireylerin stresli durumlar karşısındaki Bilişsel Kontrol ve Bilişsel Esneklik düzeylerini ölçmek üzere Demirtaş (2019) tarafından geliştirilen “Stresli Durumlarda Bilişsel Kontrol ve Bilişsel Esneklik Ölçeği” ile başa çıkma tutumlarını belirlemek amacıyla Dicle ve Ersanlı (2015) tarafından Türkçeye uyarlanan “Başa Çıkma Tutumları Değerlendirme Ölçeği” kullanılmıştır. Toplanan verilerin analizinde SPSS 25.0 istatistik programı kullanılmış; veriler Independent Samples T-Test, One Way ANOVA, Pearson Korelasyon ve Çoklu Doğrusal Regresyon analizleri ile değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları doğrultusunda, oryantiring sporu yapan bireylerin stresli durumlarda sergiledikleri bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik düzeylerinin, başa çıkma tutumlarını anlamlı düzeyde yordadığı belirlenmiştir (p<0.05). Ayrıca, bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik düzeylerinin yaş grubu, öğrenim görülen sınıf düzeyi ve spor yaşı değişkenlerine göre anlamlı farklılık gösterdiği; ancak cinsiyet değişkenine göre anlamlı bir farklılık ortaya koymadığı saptanmıştır (p>0.05). Buna ek olarak, başa çıkma tutumlarının yaş, cinsiyet, spor yaşı ve öğrenim görülen sınıf gibi demografik değişkenlere bağlı olarak anlamlı düzeyde farklılaştığı tespit edilmiştir (p<0.05). Elde edilen sonuçlar doğrultusunda, oryantiring sporu ile ilgilenen bireylerde stresli durumlara karşı geliştirilen başa çıkma tutumlarının, bireylerin bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik düzeyleriyle anlamlı bir ilişki içerisinde olduğu ve bu değişkenlerin birbirlerini karşılıklı olarak etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Bu durum, oryantiring sporunun yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda bilişsel ve psikolojik becerilerin gelişimine katkı sağlayan çok yönlü bir spor dalı olduğunu ortaya koymaktadır.

This study aimed to examine the effect of cognitive control and cognitive flexibility levels on coping attitudes among school-aged individuals engaged in orienteering. The research sample consisted of a total of 392 athletes, including 228 female and 164 male participants, aged between 10 and 16, who actively participated in orienteering activities. During the data collection process, in addition to a personal information form developed to gather demographic characteristics of the participants, two standardized instruments were utilized: the “Cognitive Control and Flexibility Questionnaire in Stressful Situations” developed by Demirtaş (2019), and the “Coping Attitudes Assessment Scale” adapted into Turkish by Dicle and Ersanlı (2015). The data were analyzed using SPSS 25.0 statistical software. The analysis included Independent Samples T-Test, One-Way ANOVA, Pearson Correlation, and Multiple Linear Regression techniques. The findings indicated that the levels of cognitive control and cognitive flexibility significantly predicted coping attitudes in athletes dealing with stressful situations (p<0.05). Moreover, it was determined that cognitive control and flexibility levels varied significantly according to age group, grade level, and years of sport participation, while no significant difference was found based on gender (p>0.05). Additionally, coping attitudes differed significantly in relation to age, gender, sport experience, and educational level variables (p<0.05). Based on the results, it can be concluded that coping attitudes developed by athletes in response to stressful situations are significantly associated with their levels of cognitive control and cognitive flexibility. These findings suggest that orienteering, beyond its physical demands, also contributes meaningfully to the development of cognitive and psychological skills, underscoring its multidimensional benefits.