Muhakemetü’l-Lugateyn’deki fiillerin Türkiye Türkçesi ağızlarındaki görüntüleri

Abstract

Ali Şir Nevâyî’nin Türk dili açısından en önemli eserlerinden biri Türkçe ile Farsçayı anlatım gücü bakımından karşılaştırdığı Muhakemetü’l-Lugateyn adlı eseridir. Nevâyî eserinin bir bölümünde Türkçenin zenginliğini göstermek amacıyla Farsçada karşılığı olmayan 100 fiilden bahseder. Bu 100 fiilin hiçbirinin Farsçada karşılığının bulunmadığını, Farsların bu fiillerin her birine karşılık bulmak için pek çok kelimeyi bir araya getirmek durumunda olduklarını ve bunu da ancak Arapçadan kelime alarak yapabildiklerini ifade eder. Bu çalışmada, Muhakemetü’l-Lugateyn’de Farsça karşılıklarının bulunmadığı dile getirilen bu 100 fiilin bugün Türkiye Türkçesi ağızlarındaki durumu, kaç tanesinin varlığını sürdürdüğü, yapıları, bugünkü anlamları, tespit edilen fiillerden türeyen şekiller, kullanıldığı ağızlar, kısacası Türkiye Türkçesi ağızlarındaki izleri araştırılmıştır. Ayrıca bu fiillerin Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemi tarihi Türk yazı dillerinde bulunup bulunmadıkları da incelemeye dâhil edilmiştir. Çalışmada Sema Barutçu Özönder’in “Ali Şir Nevâyȋ Muḥākemetü’l-Luġateyn” adlı eseri esas alınmış ve Türkiye Türkçesi ağızlarındaki izleri için de Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü kullanılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda, yüzyıllar öncesinde Nevâyî’nin bahsettiği bu 100 fiilden 44 tanesinin Türkiye Türkçesi ağızlarında çeşitli biçimleriyle isim, fiil ve birleşik yapılarda varlığını sürdürdüğü tespit edilmiştir.

One of Ali Shir Navoi's (Ali Şir Nevâyî) most important works in terms of Turkish language is Muhakemetü'l-Lugateyn, in which he compares Turkish and Persian in terms of expressive power. In one part of his work, Navoi mentions 100 verbs that have no equivalent in Persian in order to show the richness of Turkish. He states that none of these 100 verbs has an equivalent in Persian and that the Persians had to bring together many words to find an equivalent for each of these verbs and that they could only do this by taking words from Arabic. In this study, the status of these 100 verbs, which are stated to have no Persian equivalents in Muhakemetü'l-Lugateyn, in the dialects of Turkish in Turkey today, how many of them continue to exist, their structures, their current meanings, the forms derived from the identified verbs, the dialects in which they are used, in short, their traces in the dialects of Turkish in Turkey have been investigated. In addition, the presence or absence of these verbs in the historical Turkish written languages of the Old Turkish and Middle Turkish periods has also been included in the study. The study is based on Sema Barutçu Özönder's ""Ali Şir Nevâyȋ Muḥākemetü'l-Luġateyn"" and for the traces of these verbs in the dialects of Turkish dialects of Turkey, the Compilation Dictionary of Turkish Folk Dialects is used. As a result of the research, it is determined that 44 of these 100 verbs mentioned by Navoi centuries ago continue to exist in various forms of nouns, verbs and compound structures in Turkish dialects of Turkey.