YESEVÎ HİKMETLERİNİN METİN VE BAĞLAM ÖZELLİKLERİ AÇISINDAN ALEVÎ-BEKTAŞÎ NEFESLERİNE ETKİSİ ÜZERİNE

Abstract

Ahmet Yesevî, özellikle göçer halde ve sözlü kültürün hâkimiyetinde yaşayan Türk boylarına İslamiyet'i anlatması ve dini-tasavvufi Türk edebiyatının temellerini atmasıyla öne çıkan bir şahsiyettir. Din ve tasavvuf kaynaklı olarak sistemli hale getirdiği fikirlerini \"hikmet\" adını verdiği şiirlerle dile getiren Ahmet Yesevî, Orta Asya Türk kültüründe \"hikmet\" söyleme geleneğini oluşturmuştur. Bölgede günümüz Kazak, Kırgız, Özbek ve Türkmen boylarından bazılarında Yesevî'ye ait \"hikmetler\" geleneksel bir şekilde söylenmekte ve aktarılmaktadır. Orta Asya Türkleri arasında oldukça etkin bir rol üstlenmiş olan Yesevî'nin, Anadolu Türkleri ve kültürü üzerinde de etkili olduğu bilinmektedir. Batıya hareket eden Türk boylarıyla birlikte Anadolu'ya taşınan Yesevîlik, bu bölgede varlığını farklı zümrelerde devam ettirmiştir. Bu bakımdan Anadolu'da ortaya çıkan tarikatların inanç ve ayin yapısına yakından bakıldığında önemli bir kısmının Yesevîlik tesiriyle oluştuğu görülür. Orta Asya'da Yesevî dervişlerinin söylediği ve aktardığı \"hikmetler\" Anadolu ve daha sonra Balkanlarda yayılma imkânı bulan din ve tasavvuf konulu şiirlerin oluşumuna kaynaklık etmiştir. Kısacası Ahmet Yesevî, hem fikri hem de edebi boyutuyla Anadolu'daki tasavvuf kültürünün oluşumunda etkin bir rol oynamıştır. Bu makale, Yesevîlik etkisiyle oluşmuş ya da Yesevîlik unsurlarını güçlü bir şekilde yaşatan Bektaşîlikteki \"nefes\" adı verilen şiirlerin oluşumunda Yesevî hikmetlerinin rolünü araştırmaktadır. Diğer bir ifade ile makale, Yesevî dervişlerinin \"hikmet\" olarak adlandırdığı şiirlerin Bektaşî nefeslerinin oluşumuna hangi açılardan etki ettiğini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Hikmet ve nefes geleneklerinin mukayeseli bir şekilde irdelendiği makalede mevcut bilgiler ışığında hikmet ve nefeslerin bağlam ve metin özelikleri üzerine tespit ve değerlendirmeler yapılmıştır. Yapılan inceleme sonunda icracı ve icra ortamı gibi bağlam özellikleriyle hikmetlerin nefesler üzerinde etkili olduğu görüldüğü gibi, nefeslerin metin boyutuyla da Yesevî hikmetlerinin tesiri altında olduğu tespit edilmiştir.