Doğa tarihi öğretim programı tasarımı: Öğretmen adaylarının ilgi ve anlayışlarının incelenmesi

Abstract

Doğa tarihi, yerkürenin oluşumundan günümüze kadar gerçekleşen tüm değişimleri derin zaman perspektifinde ele alan disiplinler arası bir alandır. Doğanın değişimleriyle birlikte bütün olarak algılanabilmesi, korunmasına yönelik anlayışları da geliştirmektedir. Ancak öğretmen yetiştirme sürecinde doğa tarihini bütüncül ele alan öğretim programlarının sınırlı olduğu görülmektedir. Bu gereksinim doğrultusunda aktif öğrenme, araştırma-sorgulama, iş birliği ve deneyim temelli öğrenmeye dayalı disiplinler arası bir programın tasarlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi amaçlanmıştır. İhtiyaç analizi sonucunda öğretmen adaylarının doğa tarihine ilişkin ilgi ve anlayışlarını geliştirmeye yönelik bir programa gereksinim belirlenmiş ve özgün bir Doğa Tarihi Öğretim Programı (DTÖP) tasarlanmıştır. Çalışma tasarım tabanlı araştırma (TTA) yöntemiyle planlanmış ve iki öğretim döneminde uygulanmıştır. Program tek gruplu ön test-son test deneysel desenle değerlendirilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu farklı anabilim dallarında öğrenim gören otuz öğretmen adayı oluşturmuştur. Veri toplama araçları olarak araştırma kapsamında geliştirilen Doğa İlgi Ölçeği (DİÖ), Doğa Tarihi Kelime İlişkilendirme Testi (DT-KİT), etkinlik değerlendirme formları ve yarı yapılandırılmış görüşmeler kullanılmıştır. Bulgular, DİÖ’ye göre öğretmen adaylarının doğaya yönelik ilgilerinin arttığını; DT-KİT ve yarı yapılandırılmış görüşmelere göre ise doğa tarihine ilişkin anlayışlarının derin zaman perspektifi doğrultusunda daha bütüncül hâle geldiğini göstermiştir. Araştırma sonucunda DTÖP ve Doğa İlgi Ölçeği (DİÖ) geliştirilmiş; öğretmen adaylarının evrimi, doğa tarihini anlamlandırmada biyolojinin birleştirici kavramı olarak ele aldıkları belirlenmiş ve doğa tarihi okuryazarlığı kavramı önerilmiştir. Doğa tarihi okuryazarlığı; boyut/zaman algısı, jeolojik süreç kavrayışı, doğa gözlemi ve farkındalık, tür bilgisi ve sınıflama, ekolojik ilişkisellik kavrayışı, biyoçeşitlilik farkındalığı ve doğaya yönelik duyuşsal eğilim boyutlarından oluşan bütüncül bir yapı olarak tanımlanmıştır. Bu yönüyle araştırmanın doğa tarihi öğretimine katkı sağlayacağı ve gelecekteki araştırmalar için kuramsal ve uygulamalı temel oluşturacağı değerlendirilmektedir. DTÖP'nın farklı anabilim dallarındaki öğretmen adaylarıyla yürütülmesi ise lisans programlarında ortak ders kapsamında uygulanabilirliğini desteklemektedir.

Natural history is an interdisciplinary field that examines the changes occurring from the formation of the Earth to the present from a deep-time perspective. Understanding nature as an integrated whole also promotes conservation-oriented perspectives. However, comprehensive natural history instructional programs in teacher education remain limited. This study aimed to design, implement, and evaluate an interdisciplinary instructional program for pre-service teachers based on active, inquiry-based, collaborative, and experiential learning. A needs analysis identified the need to enhance pre-service teachers’ interest in and understanding of natural history, leading to the development of an original Natural History Instructional Program (NHIP). The study employed Design-Based Research (DBR) and was conducted in two iterations. The program was evaluated using a one-group pretest–posttest design. The study group consisted of thirty pre-service teachers from different academic disciplines. Data were collected using the Nature Interest Scale (NIS), the Natural History Word Association Test (NH-WAT), activity evaluation forms, and semistructured interviews. Findings showed that participants’ interest in nature increased according to the NIS, while the NH-WAT and interviews indicated that their understanding of natural history became more holistic from a deep-time perspective. The study produced the NHIP and the Nature Interest Scale (NIS). It also revealed that participants regarded evolution as the unifying concept of biology for understanding natural history, leading to the proposal of the concept of natural history literacy. Natural history literacy was defined as a holistic construct comprising perception of scale/time, understanding of geological processes, nature observation and awareness, species knowledge and classification, understanding of ecological interconnectedness, biodiversity awareness, and affective disposition toward nature. The findings contribute to natural history education and provide a theoretical and practical foundation for future research. Furthermore, its implementation with pre-service teachers from different academic disciplines supports its use as a common undergraduate course.